Kurdê Sudanî: Kokê Îskanê Eyûbîyan û rewşa ewroyêne

Tarîxê kurdan de tayê rîpelî estê ke heta ewro zî zaf baş nêzanîyênê û mîyanê tarîxî de nimitî mendê. Nînan ra yew zî serpêhatiya "Kurdanê Sudanî" ya. Wexto ke merdim qala kurdan keno, bi pêroyî cografyaya Rojhelatê Mîyanênî, yanî Kurdistan, Îran, Iraq, Sûrîye û Tirkîya yenê vîrê merdimî. Labelê, tarîxê kurdan zaf hîra yo û dîyasporaya kurdan resena heta qitaya Efrîqa û çolanê bêsînoran. No resayîş û herabîyayîş, raşteraşt bi xurtbîyayîşê Dewleta Eyûbîyan û vizyonê Selaheddînê Eyûbî ra girêdaye yo.

Selaheddînê Eyûbî: Yew qehremanî

Seba ke merdim biewno tarîxê kurdanê Sudanî fam bikero, ganî merdim verî cuye û îdareyê Selaheddînê Eyûbî bi hîrayî fam bikero. Selaheddînê Eyûbîyî sey yew qehremanê giranqedîr û fermandarêko bitesîr mîyanê tarîxê dinya de aseno. Selaheddîn (Selaheddîn Yûsif bîn Eyûb), serra 1138î de şaristanê Tekrîtî de ameyo dinya. Goreyê zafanê çimeyên tarîxîyan, kokê ey eşîra kurdan ra, eşîra Rawadîyan ra yeno ke na eşîre zî girêdayê konfederasyonê Hecbanîyan a. Eşîra înan yew wext herêma Dîwînî ra bar kerdo û ameya Mezopotamya.

Pîyê ey, Necmeddîn Eyûb û apê ey Şêrkoh, fermandarê leşkerî yê zaf zana bîyê ke verî xizmetê xanedanîya Zengîyan (Îmadeddîn Zengî û dima Nûreddîn Zengî) de ca girewto. Selaheddîn, mîyanê yew keyeyê leşkerî û dîplomatîkî de bîyo pîl. Wexto ke o hîna qij bi, keyeyê ey barkerd şî Balbek û dima zî Şam. Selaheddînî Şam de perwerdeyêko zaf baş dî. O teyna bi zanayîşê leşkerî nê, eynî wext de bi zanayîşanê îslamî, astronomî, matematîk û edebîyatî zî eleqedar bî. O sey xortêko zana, feqîr-dost û dîndar ameyêne naskerdiş. Mîyanê sîyasetê Selaheddînî de têgihê edaletî cayêko zaf taybet gêno; ey her tim waşto ke şarê xo rê adil bibo.

Ronayîşê Dewleta Eyûbîyan û fethê Misirî

Selaheddîn, mîyanê sîyasetî de pê apê xo Şêrkohî reyde şî Misir. O wext Misir binê destê xanedanîya Fatimîyan de bî û Xaçperestan waştêne ke Misirî îşxal bikerê. Nûreddîn Zengîyî Şêrkoh û Selaheddîn şawitî Misir ke wa verê Xaçperestan bigêrê. Pê keda xoya zaf pîle û stratejîyên xo yê xurtan, Selaheddîn serra 1169î de wezîrîya Misirî girewte destê xo. Serra 1171î de zî ey xanedanîya Fatimîyan rê bi temamî peynîye arde, xutbe bi nameyê Xelîfeyê Ebbasîyan da wendene û bi nê hawayî bingehê Dewleta Eyûbîyan rona.

Dewleta Eyûbîyan, bi merkezbîyayîşê Misirî dest pêkerd la bi lezî sînoranê xo kerdî hera. Sûrîye, Hîcaz (Mekke û Medîne), Yemen û tayê qisimên Kurdistanî kewtî binê hukmê na dewlete. Eyûbîyan, kokê xo kurdan ra girewtbî û hêzê xo yê tewr pîl zî leşker û fermandaranê kurdan ra pê ameyêne.

Qudis û merhametê Selaheddînî 

Xususîyeto tewr pîl ke Selaheddînê Eyûbî tarîx de kerd bêmerg, têkoşînê ey yê vera Xaçperestan û azadkerdişê Qudisî yo. Serra 1187î de bi "Serkewtişê Hittînî", ey artêşa Xaçperestan bi temamî şiknite. Dima ra zî verê xo da Qudis. Wexto ke Qudis gîrewt, ey nêwaşt ke gonî birijîyo. Eyûbî, o merhamet û adalet ramot ke seserra 11. de wexto ke Xaçperestan Qudis gîrewtbî, qet nêramotbî. Ey destûr da ke xirîstîyanî bi emanetî şaristan ra bivejîyê yan zî bi asayîş tede bimanê. No tewirê ey, ey teyna mîyanê musilmanan de nê, mîyanê dinya xirîstîyanan de zî kerd yew qehremanêko bihurmet.

Selaheddîn, heta mergê xo (1193, Şam) sey mucahîd û îdarekarêko bitesîr mend. Wexto ke merd, xezîneya ey de teyna çend qapîkî mendbîyê; çunke ey pêro mal û milkê xo seba xêr û xizmetê şarê xo xerc kerdbî.

Polîtîkaya Eyûbîyan ya sînoran û Seferê Turanşahî (1172-1173)

Badê vîyartişê nê qismê heyatê Selaheddînî, ganî ma biewniyê cografyaya Efrîqa û rewşa kurdanê Sudanî. Wexto ke Selaheddînê Eyûbî sînoranê xo yê başûrî (sînorê Misir û Sudanî) ra bî qerqilîyaye, ey qerar da ke hetê sînorê Sudanî (o wext sey Nûbya ameyêne namekerdiş) bîyaro binê kontrolê xo.

O wext başûrê Misirî de qiraltîyê xirîstîyanan yê Nûbya (tewr zaf Qiraltîya Makuria) estbîyê. Nê qiraltîyan, tim û tim hêrişê sînoranê Eyûbîyan kerdêne û asayîşê bazirganîya Deryayê Sûrî û rayîranê Hîcazî xera kerdêne. Selaheddînî fam kerd ke eke başûr asayîş de nêbo, Misir do tu wext asayîş de nêbo.

Seba ke nê hêrişan bişikno û sînoranê başûrî bipawo, Selaheddînê Eyûbî serra 1172î de birayê xo Turanşah wezîfedar kerd. Turanşah, bi yew artêşêka pîle ke tede zaf leşker û fermandarê kurdî estbîyê, ver bi Nûbya (Vakurê Sudanî) ra kewt rayîrî. Nê seferî de artêşa Eyûbîyan, herêma qezaya Qesr Îbrîmî (Qasr Ibrim) feth kerde. Turanşahî, qandê ke na herême de asayîş bica bîyaro û sînoranê dewlete bipawo, yew qismê leşkeranê xo ke pêro kurdî bîyê, tîya de veradayî. No qerar, bî destpêkê dîyasporaya kurdanê Sudanî.

Cografyaya Sudanî de cabîyayîş û xurtbîyayîş

Leşkerê kurdî yê ke tîya de mendî, destpêk de sey yew garnîzonê leşkerî wezîfeyê xo kerdêne. Wexto ke wext vîyart, nê leşkerî herêma Dongola, Xartum û cayanê bînan yê Sudanî de bica bîyê. Îskanê nê kurdan, teyna seba leşkerîyê nêbî; eynî wext de qandê kontrolkerdişê rayîranê bazirganîye û xurtkerdişê sîyasetê Eyûbîyan zî zaf muhîm bî.

Fermandarê kurdan, Sudan de xeylê erdî girewtî û binê îdareyê xo de eşîrê herêmî zî kerdî kom. Tayê malbatî û eşîrê kurdan, ne teyna herêma sînorî de, heta mîyanê cografyaya Sudanî (dormerayê robarê Nîlî) ra zî vila bîyê. Rîyê cîyabîyayîşê înan yê Kurdistanî ra, nê malbatî mecbûr mendî ke bi şarê herêmî reyde têkilîyan ronê. Nê kurdî, pê zewejanê bi cinîyanê ereban û nûbyayîyan ra, dest pêkerd ke kulturê herêmî zî xo reyde têgiredaye bikerê. Labelê, tewr tay çend seserrî, nasnameyê xo yê kurdewarî û serdestîya xoya leşkerî û îdarî pawite.

Prosesê asîmîlasyonî

Wexto ke Dewleta Eyûbîyan peynîye dîye û Memlûkîyan hukmê Misirî girewt destê xo, girêdayîşê leşkeranê kurdan yê Sudanî bi merkezî ra birîya. Bê destekê merkezî û rîyê dûrbîyayîşê Kurdistanî ra, prosesê asîmîlasyonî (vîndîbîyayîşî) dest pêkerd. Nasnameyê yew şarî de tewr çîyo muhîm ziwan o. Kurdanê Sudanî, mîyanê cografyayêka zaf cîya de, mîyanê deryayê ereban û nûbyayîyan de ziwanê xo (Kurmancî, Soranî yan zî Zazakî) nêeşkayî bipawê.

Goreyê cigêrayîşanê sosyolojîkan, nê asîmîlasyonî de çend faktorê muhîmî estê:

Dûrbîyayîşê Cografî: Sudan û Kurdistan yewbînan ra hezaran kîlometre dûr ê. Tu têkilîya nê kurdan bi welatê înan ra nêmende û koçberîyêka newîye nêameye.

Têkilîyê Zewejî: Leşkerê kurdan wexto ke ameyî Sudan, bi xo reyde cinîyê xo nêardîbîyê. Înan cinîyê xo tîya ra, şarê herêmî ra girewtî. Domananê nê zewejan, veşêr binê tesîrê ziwan û kulturê dayîkanê xo (ereb yan nûbya) de mendî. Ziwanê dayîke bi averşîyayîşê wextî ra herinda ziwanê pîyî girewte.

Dîn û wayûbirayîya Îslamî: Her di hetî (hem kurdî hem zî şarê herêmî) misilman bîyê. Nê yewbîyayîşê dînî, têkiliya mîyanê şaran asan kerd û xeta cîyakerdişê neteweyî kerd vîndî.

Eşîrê "Al-Kurdî" yê Ewroyênî yê Sudanî

Ewro, Sudan de tu kes nêmendo ke ziwanê kurdkî qisey bikero. Labelê, eke merdim deqîq biewniyo, merdim vîneno ke nasnameyê kurdan bi temamî vîndî nêbîyo. Nika Sudan de, bi taybetî derdorê paytext Xartum û şaristanê Omdurmanî de, bi hezaran kesî estê ke xo sey "Al-Kurdî" (Kurdî) name kenê.

Tayê eşîrî û malbatî estê ke heta ewro zî bi nameyê eşîra xo şanazî kenê. Mîyanê komelê Sudanî de, malbata "Al-Kurdî" wina ameya naskerdiş ke kokê înan asîl o û yê rayber û şervanê wextê Eyûbîyan ê. Tayê kesanê namdaran yê nê eşîran de, cigêrayîşê derheqê kokê xo de kenê û wazenê têkilîya xo bi kurdanê Rojhelatê Mîyanênî ra reyna ronanê.

Xususîyetê kurdanê Sudanî yê ewroyênî wina yê:

Ziwan: Çi heyf ke zafêr erebî qisey kenê, ziwanê înan yê dayîke ewro erebî yo.

Nasname: Xo ereb-kurd yan zî sudanij qebul kenê, la kokê xoyê kurdî qet înkar nêkenê. Ê zanê ke bawkalanê înan cografyaya Kurdistanî ra ameyê.

Vîr û Bawerî: Tarîxê Selaheddînê Eyûbî û o wextê asîlî, mîyanê heyatê înan de qîmetêko pîl gêno. Xeylê kesî mîyanê şarê Sudanî de, qandê ke kokê înan kurd o û bawkalanê înan Xaçperestan rê sere wedarito, hurmet vînenê.

Tarîxêko trajedîk û qîmetdar

Selaheddînê Eyûbî, pê vizyonê xoyê sîyasî û leşkerî, ne teyna Rojhelatê Mîyanênî, eynî wext de tarîxê Efrîqa zî kerd bedilîyayîş. Komêda pîle ya leşkeranê kurdan ke ey erşawitê Sudan, bi desan serrî herême de hukm ramit. Tarîxê Kurdanê Sudanî, tarîxêko trajedîk o ke merdim eşkêno tede hem serkewtişê xurt yê leşkerî bivîno hem zî tesîrê cografya û asîmîlasyonêko xorin hîs bikero.

Ewro, mîrasêko kulturî û eşîretî yê nê kurdan Sudan de mendo. No mîras, şahidîya yew serdemê muhîmî yê tarîxê Efrîqa û Rojhelatê Mîyanênî keno. Cigêrayîşê derheqê nê şarî de, seba tarîxê dîyasporaya kurdan çimeyêko zaf qîmetdar o. Vîr û bawerîya nasnameyê yew netewe, eke ziwanê ci bêro vîndîkerdiş zî, bîrê tarîxî mîyan de eşkêno bi seyan serran bica bibo, sey kurdanê asîlan yê Sudanî.