Talankerîya raştîye: Ziwanê hewnan û cuya ma

Merdim wexto ke dadîya xo ra beno, yeno mîyanê ziwanî; la seba tayî merdiman no bîyayîş destpêkê surgunê dicey o. Ziwan tena têkilî ney eynî wextî de keyeyêko ontolojîk o. Û mumkun o ke ma no keye bikerê di ode: Ziwanê Raştîye û Ziwanê Hewnan. Ziwanê raştîye, seba cuyayîşî zirxêko serd o ke kuçe, otorîte û pergala kolonyal to ra dayo. Ziwanê hewnan zî ruhê xamî yo ke vengê dadîya to, birîna to ya qijtîye û hişê to yo raşteqîn ke mezg û zerrîya to de weyê beno yo. Nê wird ode zî yewbînan zaf weş şinasnenê û nabênê înan de qebûlkerdiş ney micadeleyêk est o. Labelê kolonyal û dagirkerî tena erdan ser de ney; berê nabênê nê wird odeyan zî şikitê; kewtê zere. Na rewş raştî û hewnanê ma de çalêk akerd.

Ngũgĩ wa Thiongî eserê xo “Azadkerdişê Hişî Yê Kolonyalî Ra” de vano ke sîleho tewr talûke yê kolonyalîye “bombakerdişê ziwanî” yo. Wexto ke na bomba teqena peywendîya şar û dinyaya ey vila bena û kulturo ke est o vindî beno. Rewşa ziwanê ma zî mîyanê nê tesbîtî de nimite ya. Çunke raştîya ma bedelîna û hînî heme raştîyê ke ma peyê ci de yê hewnanê ma de xo mojnenê ma. Ontolojî tîya de çermê xo bedelnena; hetêk de hewn heto bîn de raştî benê di rayîrê zehmet ê welatê ma. Welat ke tena nameyê ci welat o!

Tîya de ma eşkenê zaf meseleyan ser o tehlîlê bombakerdişê ziwan-kulturî bikerê, labelê o yo ke tewr zêde ma dejneno gere ma uca ra dest pê bikerê. Ziwano ke teberî ra hetê zordestan ra ma rê sey “Ziwanê Raştîye” ameyo nîşandayîş eynî wextî de ziwanê teslîmbîyayîş û qebûlkerdişî yo. Her çendêk ma vera nê ziwanî micadele bikerê zî ma nêeşkenê perde xo ser ra bierzê û polîtîkayêka raşt bidî vernîya xo. Û naye ra ziwan ma rê bîyo “Ziwanê Hewnan” û no zî xo reyde her tewir trajedî ardo.

Pergala dagirkere “Ziwanê Raştîye” ma rê kena ferz; ziwanê dayîke mîyanê hewnêko giran de heps kena. Labelê no hewn, hewnêko aram nîyo. Frantz Fanon vano, “Keso ke binê kolonyalî de yo, gama ke nêeşkeno bi ziwanê xo qisey bikero, raştîya xo ra beno xerîb”, ma zî raştîya xo ra benê xerîb û pergal tena kuçeyanê ma ney hewnanê ma zî kena lêşin.

Kuçeyan ra, deşt û koyan ra, çeman ra û her ca…

…û ma bi xerîbîya xo, hewnê xo de bi ziwanê xo goş danê deyranê Dêrsimî ser o labelê ma Dêrsim de sey kabûsêk kewenê tirmê Gulistane dima… Dêrsim de ma bi ziwanê hewnan rayîr ra şonê la ma kenê nêkenê nêeşkenê raştîya xo peyda bikerê.

No bingeyê teorîk ser o ma nika biewnê Gulistan Doku ra; qêrayîşê aye ke zinar û koyanê Dêrsimî ra; çemê Mûnzirî ra reseno ma! Gulistane, tena nameyê hîkayeyêka vindîbîyayîşî nîya; aye temsîlkara “çînbîyayîşî” ya erdnîgarîya ma ya. Senî ke pergale ziwanê nê erdan “kerdox-nêdîyar” verda, laşê cinîyêk û sey aye hezaran -nêdîyar- verdena. 

Kesê ke ê koyan de tersê cinîyanê kurdan ra nêeşkayênê lingêk bierzê senî beno ke eşkenê destê xo Gulistane ra bikerê dergî? Senî beno ke welat de hema zî -Ziwanê Raştîye- kiştiş û vindîkerdiş ser o bicuyo? 

Nê persî merdim hetêk ra dejnenê hetêk ra zî hêrs kenê zêde. Dej heta wextêk merdim pay ser o vindarneno labelê semedê kesê ke nê çîyan xo rê kenê derd; o çîyo ke hewnan de bibo serekin gere hêrs bo, o zî gere xo girê bido hedefêk. Cinîyê ciwan, laj û kênayê ma, tutî û qijê ma yê sibarojî gere bizanê ke hêrs amênê xoverdayîşî yo.

Peynîya peyên de di ode û raştîyê ke tarîye de ameyê verdayîş est ê. Her di ode zî peyê beran de hedefê cîya-cîyayan kenê. “Ziwanê Raştîye” welat de hema zî kerdox-nêdîyar ser o wazeno hedefanê xo bîyaro ca: “Ziwanê Hewnan” ke bingeyê ci de xoverdayîş est o gere newe ra bireso asta hedefanê xo. Eke “Ziwanê Hewnan” bizano çi ameyo ey ser gere raşteqîn û heme raştîyan dorê xo de bîyaro yew ca. Hedef do xo reyde kerdiş û encam bîyaro; waya Gulistane îradeyê naye mojna ma; o îradeyo ke hema zî eşkeno bireso hedefanê xo, o îradeyo ke hema zî awan keno û dorê xo de raşteqînan ano pêser. Hewnanê xo de hêrs; hêrsê xo de zî mohrê serkewtişî gêno xo dest.