Ziwan û ked

Gul Bozkurt Karaman

Ziwan verê verkan senîhewa vejîyayî meydan ma eşkenê ser vinderî. Averkewtişî ziwan zaf têmîyan kewte merhale ra vîreno. Merdim senî ke yenê xûliqnayîşe cade nêeşkeno qalê biko. Bi serranê mîllîaonan reyde bedelîno.

1. Hîmbîyayîşî bedelîyayîşêko bîyolojîk 

Merdim vernê de payê ra vindeno dima ra erkî rayîrê ra şîyayîş dima ra semedê werê qirika boy dayîşe û girewtişe û dima ra qirika semedê werê cîya benî. Hinî fesald fesald merdim kifşê vengê bêmaneyan vejeno. 

Dima ra qirike de nizme bîyayîşî girnî (Larînks) qasê fekê, ziwan hessas beno û herfanê namdar û bênamdaran cîya kenê. Dima ra mezgî de cayê gramerê, erkî qalkerdişê û cayê fehmkerdişê (wernîrke) peyda beno. No poxtra formê Foxp2 sey mehtefê ziwanê xo şeklêko derge xo awan keno.

2. Vejîyayîşî ziwananê verêkan (Beyntarê 200 hinzar û 50 hinzar serranê ver)

Yeno qebûlkerdişo ke ziwanê verêkan yê ke Afrîqa de bi nameyê proto ziwan Homo Sapîensan îcat beno. Verê verkan pey vengan nîşandayîşî dest, pol û çiman beyntarê xo de têkîlê ronenî. 

No rayveberdişê ziwanî de têkîlê ya ziwan û seflî zî pê ra besteyaye yî. Ziwan teyna alefî têkilkewtiş nîyo, ziwan beyntarê komel, civake û şarane de yew erkî restegerdişo. No poxtra tarîxî ziwan fehmkerdiş, fehmkerdişê seflî û emeq o.

Merdimê verênî mîyanê xozayî de, verba talokeyan, wextoke seydkerdişê yan zî varan, vewre yan zî laser wariştîşe lazime bi ke yewbînan reyde qala xo yew bikerê û goreyî ey plan û rayîr şîrê. Helake wextê qlanan de seyde kerdişî de pêro pîya şînê xozayî de tar û were geyrayînî. Yanê no veynayîşêko tewr mûhîm o ke ziwan aver keweno hem zî cîrananî xo reyde pêbestîyenî. Şefo xişne semedê probleman hal biko yan zî koordîne biko mûxtacî veng vetişê yan zî qîrîyayîşe bo. Beyntarê ciwaken de sêflî yan zî emeke yew gureyêko qollektîf o, ziwan zî qollektîf o. Yew merdimo teyna nêeşkeno ziwan vejo meydan no krîter semedê sêflîyan zî vîreno. Civak yan zî merdimêko pîya verxobido yan zî pîya têrey de biko, neyî yew formêko komînal o. Ma yew nimûnêko ser malumatê ziwan bidê, merdimê verên pîya şîyê seyd û yew heywan veyna, beyntarê xo de tayê formê vengê vejenî hinî nê formê manenê, hinî nîşano mîyanê nînan beno. Yanê ziwan wina şeklê xo gêno. 

Wextê kulturê vengeyinê (vatiş) de ziwan sera ser mezgê de çekuyan pêserkerdişî reyde vîreno. Sanekê, qehremanîya zanayan yan zî pê fekan hetanî eyro ameyê. 

Kame çi karê reyde xecilîyayo heta ey ra çekuyê ziwan aver kewtibî. Ma bala xo bidê tayê çîyo ser ma zaf weş fehm kenê; merdimêko dewan de cuyenî heta xozayî ra zafêr xeznî çekuyê nînan dewlemend o yan zî sermayeder o. Yê ke bacar û sukoyan de cuyenî çekuyê nînan zafêr ser cuyayîşê rocane yo.

Ziwanê yew civake ser şeklêko çi reyde xebat yan zî xecile esto se nînan ser o aver keweno. Yanê ziwan, emek reyde maneya xo civakî şinasneno û xişne beno. Yanê ziwan nameyê şaran o.

Bi îcatkerdişê nuşte reyde ziwan wextê xo zerdinen cuyeno. Formê nuştişe formê vatişe tepa nêviste teyna, wirdê formê pîya xo zafêr aver viste. No wexto peyine de sertext yan zî lijnaya burjuva semedê nafê xo nuşteyî nuştî. Emek û ziwan hetanêko kewte bînê nê destan teyna semedê tekîla şaran bi.

Xûsûsî nê ziwanê ke tayê yenê qalê kerdiş yan zî demografîkêko bindestan zafêr ser ziwanê de yew emekêko gird esto. Na dinya de nizdîyê hewt hinzar ziwan estê, bi diyalektan reyde nizdîyê des hinzar ziwan estê, zafêne vînî bîyê yan zî asîmîle bîyê. Nika nizdîyê di hinzar û panseyî ziwan zî bînê tehlûkeyî vinîbîyayîşî de yî.

La Rojhelato Mîyanîn de ziwan kulturê emek û kamîya ciwakan o. Wextêko dewletê awan benî tayê ziwan û kulturan tahde û polîtîka ya asîmîlekerdişê yan zî teberê sîstemî de verdişê da ramitişe. Dewletê modernî teyna waştike teyna ziwanê nînan ser o bibo, ey ziwanê bînê serheng (yasak) kerdî. 

Ser ziwanê kurmanckî, zazakî, ermenîkî û tayê versîyêke erabkî ameyê serhengkerdiş yan zî tade û zehmetî veyna. Wextoke ziwan cayo kamûyan ra teberî de bimano, emek zî bêveng beno. Mîraso ke bi mîlyon serran reyde emekêko xişne reyde hetan eyro resayî la dewletê modernîne bi serheng û tadeyan dir ziwan û emek pîya helîyenî. 

La no polîtîka û serheng nêeşkenê no emeko serran û ziwanê şaran bindeste biko. Çimkî çîyoke pê emek virezîyayo bin nêkeweno. Verxodayîşo kulturin û sêflî nê ziwan payê ra vindarnayî, ziwanêko mayan bi gedeyanî xo rê lorî vato, xebatkaran beyntarê xo de nê ziwanê reyde emek dayo, çirayî asîmîle nêbeno çimkî werte de yew sêflî ya bê name esta. Yanê qala peyine saneka sêflîyan (emek) saneka ziwanê ya. Çimkî ziwan pê emek verxodano payê ra nêvindeno.