Ziwan û sîyaset

Nesrîn Navdar

Verê ke ma têkilîya sîyaset û ziwanî analîz bikerê ganî ma heq û hiqûqê merdiman ê hetê ziwanê dayîke ser bîyarê çiman ver. Heqê ziwanî heqêko bingeyên o merdiman o û ganî her ferd bi rehetî, bê astengî û bê qedexeyan bieşko ziwanê xo dezgehanê fermî de, warê taybetî û pêroyî de, warê weşîye û perwerdeyî de bi azadî bixebetno û bieşko ziwanê xo yê dayîke û kulturê xo aver bero. Lazim o bêro qebûlkerdişî ke heqê tu şexs, rayber, dezgeh, rejîm yan zî dewletêke çinêyo ke ziwanê dayîke ro ferdêke, komêke, komelêke yan zî neteweyêke qedexe bikero. 

Qedexekerdişê ziwanêkî sûcê qirkerdişê neteweyêke yo û sûcê merdimayî yo. Neteweyo ke ziwanê xo ra bêpar ameyo verdayîşî û ziwanêko bîn ro ci ameyo ferzkerdişî bi awayê neteweyî zî mehkûmê vinîbîyayîşî yo. Ganî merdim bifikirî yo ka çira sumerî, babîlî, tîtîtî û belkî bi hezaran qewmê sey înan nêrisayî rocê ma yê eyroyî? Miheqeq semedê ke ziwanê înan hetê qewmê bînan ra raste ra ameyo wedartişî neteweya înan zî mîyanê qewmê serdestan de helyaya û vindî bîya. Bê şik zafê nê qewman bi awayê fizîkî risayê rocê ma yê eyroyî la vindîbîyayîşê ziwanî awayê înan ê fizîkî nêşinas kerdo û awayê înan ê neteweyî vindî kerdo. Semedê ke serdest û dagirkerî nê raştî zanê rocê ma yê eyroyî de zî nê metodî serê komelan, kêmneteweyan yan zî neteweyanê ke welatê înan ameyo dagirkerdişî de bi ca anê. Desthilatê dagirker û tekparêzî gama anênê ke bi qedexe, şîdet û tersê kiştişî şaran û girseyan ziwanê dayîke ra dûrî nêfînenê ziwanê sîyasetî xebetnenê û bi manîpulasyon, qicvistiş û kêmdîyîşî hewl danê şarî ziwanê xo ra şerm bikerê û verê xo bidê ziwanê înan. Helbet nê metodî tenê de nêmanenê.

Desthilatî bi vatişê "ma" û "ê" ke ziwanêko cîyakerdox o girseyanê xo mobîlîze kena û bendbendî, kîndarî, cîyadîtişî û êrîşkarî dana viraştişî. Ziwanê siyasetî yê na desthilatîye her tim ziwanêko şerwaz o û cîyayîye ziwanan de xusûsî zî hetê ziwanê kurdkî de qedexeker û tekparêz o. Loma girseyê ke pêgiroteyê aye yê zehf rehet êrîş benê kurdanê ke metropolan de bi ziwanê xo qisey kenê ser, înan birîndar kenê heta kişenê zî. Sebebê şîdetanê ke heta nika semedê qiseykerdişê ziwanê xo yê dayîke ameyê sereyê kurdan bi xo ziwanê sîyasetî yê rayberanê na desthilatîya tekparêze bi xo yo. 

Heta ziwanê sîyasetî ziwanêko şerwaz bo, xetereyê vindîbîyayîşê ziwanê kurdî do verdewam de bo. Çi heyf ke na desthilatî heta nika qet hesabê nê kerdişanê xo nêdayo û eşkawa çimanê dezgehanê heqê merdiman ê mîyanneteweyî zî boyax bikerê. La eyro roc ma heme plan û waştişê dagirkeran ê tekparêzan bidê hetêke. Baş o, sîyasetmedarê şarê kurdî ke bi desan serran o warê sîyasetî de xebetênê, hemverê nê çerxê tekparêzî û asîmîlasyonî xebatêke senîne kerda û polîtîkayêke senîne daya vernîya xo? Çi heyf ke teberê çend vatişanê bi sloganî tu kerdişêke nîno dîtişî. 

Sey ke yeno zanayîşî se serre ra zêdehîrê yo ke şarê ma hetê desthilatîya dagirkerî ra marûzê qedexeyê ziwanî ameyo verdayîşî. Waştişê ma yê serbestîya ziwanê dayîke sey sûcêko ameyo dîyişî û ay qasî ra pêkutî û zordarîya xo her tim serê ma de domnaya. Loma gereke sazî û dezgehê ma zî, sîyasetmedarê ma zî fek vatişanê sloganî û pasîfan ra verra bidê xebatêka cidî ya ziwanî bidê destpêkerdişî. Lazim o semedê bidestvistişê heqê perwerdeyê bi ziwanê dayîke zî sîyasetmedarê ma polîtîkayêke di ca de bikerê û warê dîplomasî de zî bernameyêke xurt ê ziwanî virazê.

Eke ma hemverê sîyasetê tekparêz û qirkerdoxî yê na desthilatî bi lezgînî nêkoyê mîyanê hewldayîşêke, beno ke siba semedê ziwanê kurdkî zehf erey bo. Ma roc bi roc vînenê ke xebetnayîşê ziwanê ma pey de kono. Dagirkeran bi desan serran binê benda 'tek ziwan'î de polîtîkaya qirkerdişî serê ziwanê ma de pêk arde. Hemverê înan gereke ma zî bi înan bidê qebûlkerdişî ke ziwan heqo bingehîn ê merdiman o heqê tu hêzêke çinêyo ke tûtêke, cinîyêke yan komelêke yan zî neteweyêke ziwanê dayîke ra bêpar verdo. Eke bêpar bêrê verdayîşî zî heqê înan esto ke semedê bidestvistê heqê xo yê ziwanê têkoşîn bidê.