Di hûnandina yekîtiya neteweyî de rista çanda kurdî

Di yekîtiya neteweyî de çand ne tenê wekî ‘huner’ an ‘folklor,’ wekî ‘xwîna di nav rehên milet de’ tê dîtin. Çand ew amûr e ku parçeyên ji hev belavbûyî di bin sîwanekê de kom dike û nasnameyeke hevpar ava dike.

Çand yekîtiya neteweyî û hesta hevparbûnê ava dike. Bêyî çandek xurt, yekîtiya siyasî mîna xaniyekî bêbingeh e. Çand ew e ku ji me re dibêje: ‘Em kî ne, em ji ku hatine û em ê bi hev re bi ku ve herin.’ Yekîtiya neteweyî bi xwedîderketina li nirxên çandî pêkan e. Dema ku gelê kurd çanda xwe wekî ‘biçûk’ an ‘paşvemayî’ nebîne û bi serbilindî li her derê nîşan bide, ev dibe bendek li hemberî bişaftinê. 

Daxwazên neteweyî bi ‘bîrê’ ve girêdayî ne. Ger ciwanek dîroka xwe ji devê dengbêjan nebihîstibe û bi muzîka xwe negiriyabe, ew ê herêmên xwe wekî ‘tenê ax û xak’ê bibîne. Lê ji bo kesekî ku bi çandê mezin bûye, her çiyayekî Kurdistanê xwedî çîrokekê ye. Bêyî çandê, ‘vîna parastina welat’ dibe vîneke hişk û mekanîk ku zû dişikê. 

Di dîroka mirovahiyê de, netewe ne tenê bi sînorên siyasî yan bi hêza leşkerî ava dibin, ew di nav kûrahiya çandê de şîn dibin û bi vîna hevpar geş dibin. Ji bo gelê kurd, ku axa wî hatiye dabeşkirin û dengê wî hatiye qedexekirin, çand ne tenê amûreke hunerî ye, ew keleha dawîn a berxwedanê û bingeha herî qehîm a yekîtiya neteweyî ye. Lewra, mijara yekîtiya neteweyî û girêdana wê bi çandê re, bingeha hebûna gelekî ye. Çand ne tenê stran an govend e, ew nasname, bîr û bawerî ye ku gelekî li ser piyan dihêle.

Bi taybet ziman û dîrok wekî du baskên teyrekî ne, bêyî baskekî, yê din jî nikare bifire. Ji bo gelê kurd, ev her du mijar ne tenê zanist in, bingeha hebûnê ne.

Parastgeha bîra neteweyî

Ziman ji bo kurdan ne tenê amûreke ragihandinê ye, ew ‘welatê rohanî’yê ye. Gava ku ax tê dagirkirin, ziman dibe ew xaka ku dagirker nikarin dest deynin ser. Lewra, zimanê kurdî, stûna sereke ya çanda kurdî ye. Wekî ku tê gotin, ‘ziman welatê herî mezin e’. Dema ku kurdek li Xorasanê û yek li Efrînê bi heman dengî dinalin an jî bi heman helbestê dikenin, li wir sînorên destçêkirî hildiweşin. Ziman ew pira zêrîn e ku bîra dîrokî ya hezar salan vediguherîne îradeyeke hevpar. Yekîtiya neteweyî, beriya her tiştî, bi yekîtiya zimên û parastina zaravayan de dest pê dike.

Ziman wekî DNAya çandê ye. Di nav her peyveke kurdî de, şopa hezar salan heye. Gava em dibêjin ‘stêrk’, ‘roj’ an ‘ax’, em ne tenê xwezayê pênase dikin, em bi her peyvê re pêwendiya xwe ya bi koka Medî û Indo-Ewropî re nû dikin.

Şahidiya hebûnê û dersa yekîtiyê

Dîroka kurdî, çîroka berxwedaneke bêdawî û mixabin, carinan jî çîroka parçebûnê ye. Lê fêmkirina dîrokê, kilîta yekîtiya pêşerojê ye. Gelekî ku dîroka xwe nizane, nikare pêşeroja xwe ava bike. Ji Şerefxanê Bedlîsî (bi Şerefnameyê) heta Ehmedê Xanî (bi Mem û Zînê), ronakbîrên me her tim hewl dane ku ‘hişmendiya dîrokî’ ava bikin. Xanî, berî 300 salî bang dikir ku kurd bibin ‘yek’, ji ber ku wî dizanibû bêyî yekîtiyê, dîrok dê xwe wekî bindestiyê dubare bike.

Dîrok weke neynika yekîtiyê ye. Dema em li dîroka xwe ya kevin (wekî gûtî, mîtanî, medî) an jî li mîrnişînên piştî îslamê dinihêrin, em dibînin ku her carê ku kurd bûne ‘yek’, bûne hêzeke mezin a şaristaniyê. Dîrok dersê dide me ku, hêza me di pênûsa me û di yekîtiya me de ye.

Hevpariya êş û şahiyan

Çand sîwana parastinê ye. Di wan serdeman de ku parçebûna siyasî li lûtkeyê bû, tişta ku kurd wekî netewe li ser piyan hiştin ne partî yan rêxistinên demkî bûn, çanda malê û nerîtên civakî bûn. Çand, nasnameyeke wisa dide mirov ku ti sînor nikarin wê parçe bikin. Dema ku em dibêjin ‘Yekîtiya Neteweyî’, em qala yekîtiya dilan dikin ku ew jî tenê di aşxaneya çandê de tê pijandin.

Çanda kurdî bi stranên dengbêjan, bi çîrokên sedsalan û bi rengên kincên neteweyî hatiye honandin. Dengbêjekî ku behsa ‘Mem û Zîn’ê yan jî ‘Keleha Dimdim’ê dike, ne tenê çîrokekê dibêje, ew bîra kolektîf a miletê xwe nû dike. Ev huner, hîmên yekîtiyê datîne.

Rola çandê di yekîtiya neteweyî de, rola xwînê ya di nav rehên mirov de ye. Bêyî çandeke xurt û xwedîderketina li nirxên neteweyî, avahiya siyasî wekî xaniyekî li ser qûmê ye. Ji bo ku em bibin yek, divê em berê xwe bidin koka xwe, ji ber ku dar bi kokên xwe, netewe jî bi çanda xwe li ser piyan dimînin. 

Sînema û şano ‘pira herî modern’ in ku koka me ya kevin bi pêşeroja me ve girêdidin. Ger em van qadan vala bihêlin, dê sînemaya biyanî mejiyê ciwanên me dagir bike. Lê ger em bi hunereke xurt derkevin pêşberî wan, em ê ne tenê çanda xwe, yekîtiya xwe ya neteweyî jî ji her wextî qahîmtir bikin.

Epîka ku di qirikê de dibiriqe 

Dengbêjî, stûna herî qehîm a çanda kurdî ye. Ew ne tenê stranbêjî ye, ew şêweyeke jiyanê û parastina bîra kolektîf e. Muzîk û dengbêjî, ji bo kurdan ne tenê huner in, ew ‘arşîva zindî’ ya miletê kurd in. Di demên ku pirtûk hatine şewitandin û dibistan hatine girtin de, dîrok û çanda kurdî di qirika dengbêjan de hat parastin.

Kurdan dîroka xwe ne bi pênûsê, bi dengê dengbêjan nivîsandiye. Şerên mezin, koçberî, evînên nemir û qehremaniyên neteweyî hemû di stranan de hatine parastin. Heta ku strana wê hebe, ew bûyer nayê jibîrkirin. Dengbêjî dibistana ziman e. Di klamên dengbêjekî wekî Evdalê Zeynikê yan Şakiro de, tu dikarî bi hezaran peyvên resen ên kurdî bibînî ku di jiyana rojane de wenda bûne. Ew ‘ferhenga zindî’ ya kurdî ne.

Yekîtiya neteweyî ne tenê peymaneke siyasî ye, ew vegera li çand û zimanê şêrîn, xwedîderketina li dîroka birûmet e.