‘Entegrasyono Demokratîk asîmîlasyon nîyo, pratîkê cuyêka hempar a’

Nîqaşê serê çareserîya meseleya kurdan ke Tirkîya de meselayanê sîyasîyan ra tewr xorîyan ra yew a, bi têgihanê neweyan dewam kenê. No roportajo ke ma Hemserekê Pêroyî yê HDP’yî Cahît Kirkazakî reyde viraşto, çarçewaya teorîk û pratîke ya tegihê "Entegrasyonê Demokratîkî" bi awayêkê xorînî ercnano. Kirkazak, nê vateyî sey qutbîyayîşêk paradîgmaya "Komara Demokratîke" ya ravêrte ra pênase nêkeno; tam çewtê ci, sey "metodêkê tetbîqkerdişî" ke linganê na komare yê komelkî, huqûqî û kulturîyan dano ro erdî pênase keno. Kirkazak teqez keno ke vera qutbîyayîşê mîyanê komelî de, entegrasyon "helîyayîş" yan zî "asîmîlasyon" nîyo, belkî halêkê yewbîyayîşî yo ke tede ferqîyêtî yenê pawitene, her wina îhtîyacîya qanûnê bingehênî yê sîvîlî ra heta heqê ziwanê dayîke, pênaseya hemwelatîyîya têwexte ra heta têsîranê na mesele yê hevkêşeya Rojhelatê Mîyanênî de, ercnayîşanê balkêşan keno. No roportaj, asayîş dano şîfreyanê aştîya mîyanêne û aramîya herême ya Tirkîya.

Projeyê “Entegrasyonê Demokratîkî” yo ke hetê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî ra ameyo averberdene, formûlasyonanê sey "komara demokratîke" yê ke serranê ravêrteyan de ameyêne vatene ra, warê fehmkerdiş û pratîkî de bi kamcîn hetanê xo cîya beno? No vateyo newe, gêrayîşanê çareserîye de nîşanê bedilîyayîşêkê paradîgmayêko senîn o?

Mîyanê paradîgmaya “Komara Demokratîke” û “Entegrasyonê Demokratîkî” de cîyayîyêka paradîgmatîke çin a. Her di têgihî zî yewbînan temam kenê. Her di zî bingehê xo de cuya hempara ke komelanê zafrengan de ya, xo mîyan de hewênenê. Sey komelanê zafkulturîyan, zafziwanan, zafdînan, zafneteweyan û êb., bi tewirê hûrmetkerdişê heqanê hemparan û cuyêka pîyabîyayîş a. Komara Demokratîke nameyê formûlasyonê nê komelî yo, entegrasyono demokratîk zî tetbîqkerdiş û metodê cuya hemparê yê warê xozayî û komelkî, exlaqî û huqûqî, perwerde û kulturî, aborî û xora-îdarekerdişî yê. Coka mîyanê her di têgihan de cîyayîyêka paradîgmatîke çin a. Her di têgihî yewbînan temam kenê.

Labelê ma vînenê ke têgihê “entegrasyonê demokratîkî” bi zanayîş seba ke hîsê komelî bi awayêkê negatîfî bêrê têvîkerdene, yeno nîqaşkerdene. Coka lazim o ke ma nê têgihî bi eşkerayî akerê. Çiqas ke derheqê têgihê “entegrasyon”î de serê ercêkê hemparî yê rojaneyî de pêkerdişêk çin bo zî, derheqê kokê ey de eşkerayîyêk esta. Têgihê entegrasyonî latînkî “integrare” ra yeno û bi manaya xo ya ziwanî “helîyayîş” yan “asîmîlasyon” niyo, labelê “reyna pîya temambîyayîş, yewbîyayîş û pêroyîbîyayîş” o.

Labelê çi heyf zaf rey no têgih wina yeno fehmkerdene ke quweto qelse ganî xo quweto xurte yan zî merkezî rê mutaqat bikero, o qels mîyanê yê xurtî de bihelîyo, estbîyayîşê xo vînî bikero. Rastîye de tarîxê merdimatîye dano nîşandayene ke merdim sey estbîyayîşêkê komelkî yo û eynî wext de yewîyanê komelkîyan zî awan keno. Tarîxê merdimatîye tenya tarîxê nakokî û pêrodayîşan niyo, eynî wext de tarîxê entegrasyonê komelî yo zî. Komelan de çiqas ke têkilîyê komelkîyî mîyanê kesan de zêde benê, komel hem hîna beno têmîyan hem zî bi awayêkê xurtirî beno yew û entegre beno. Na mana de entegrasyon têkilîya “meyman-wayîrê keyeyî” nîya. Entegrasyon “pîya yewbîyayîş” û “pêroyîbîyayîş” o. O tewrbîyayîşêko di-hetî û bedilîyayîşêko di-hetî yo. Xorîtîya ci ya sazîyane û komelkî esta. O vînîbîyayîşêk nîyo, labelê dînamîkê estbîyayîşî yo. Na mana de entegrasyon eşkeno wina bêro pênasekerdene: Pêamêyîşê pêkhateyanê komelkî, sîyasî û kulturîyan ê cîyayan mîyanê sîstem yan zî awanîyêka hempare de, awankerdene yewîyêka di-hetî û o proseso ke nê zafrengî yewbînan qebul kenê û nas kenê. Entegrasyon awankerdeyê ahengêkê hemparî yo ke tede cîyayîyî bi estbîyayîşê xo yê resenî û bi qebulkerdişê cîyayîyanê bînan reyde pîya benê yew. Na awankerdiş, herinda pêrodayîş û cîyabîyayîşî de, yewîya têwexte ya hempare îfade keno. Têgihê entegrasyonî tarîxê merdimatîye de bi fehmê yewperestan ame bedilnayene û bêqîmetkerdene. Serdestîya fehmê netewe-dewlete tetbîqanê entegrasyonî de, eynî wext de zaf rexneyî zî serê têgih û prosesê entegrasyonî de ardê. Labelê tarîxê merdimatîye de û her cayê dînya de fînakê xurtî yê entegrasyonê demokratîkî estê. Sey: Mezopotamyaya kehn de têkilîya Akad û Sumeran, Împaratorîya Osmanîyan de sîstemê miletî, Afrîkaya Başûre dima ra Apartheid, Yewîya Ewropa, Kanada de modelê Mozaîkî û êb.

Rast o, zey ke şima pirsê xo de ard ziwan, têgihê entegrasyonê demokratîkî gêrayîşê cuyêka têwexte û hempar a. No gêrayîşê Birêz Ocalanî nê ewroyî ra dest pê nêkerdo. Fehmê Ocalanî yê entegrasyonî, çarçewaya paradîgmaya Neteweya Demokratîke de, perspektîfêk o ke hetê yewbîyayîş û pêroyîbîyayîşa têwexte û azade ya şaranê Tirkîya û şaranê Rojhelatê Mîyanênî şono, îfade keno. Na çarçewa de, fehmê “entegrasyonê demokratîkî” yê Ocalanî serê hîrê prensîbanê bingehênan vindeno: Yewin nasdayîşê (dayîşşinaskerdişê) kerdoxan, diyin dîyarkerdişê metodî; û hîrêyin zî zelalkerdene armancî ya. Birêz Ocalan gêrayîşê cuyêka têwexte û hempare de têgihê entegrasyonê demokratîkî serra 1993 de dest pê kerd. Ocalanî serra 1999î de, “Manîfestoya Aştîye” de, 2013 de bi têgihê cuya ‘temamker û entegrasyon’ û 2025î de zî bi têgihê ‘entegrasyonê demokratîkî’ dewam kerd.

Wexto ke ma awanîya sîyasîya qutbîyayîye (polarîze) ya nika ya Tirkîya biwêrê çiman ver, têgihê "entegrasyon"î mîyanê beşanê cîyayan ê komelî de (taybetî mîyanê tabanê neteweperest û muhafezekaran de) eşkeno senîn vengêk bido? Potansîyelê nê projeyî yê seba afernayîşê xalêka hempare ya asgarî ke eşkera hemû komelî qanî kero, çi yo?

Sey ke ma behs kerd, entegrasyono demokratîk formê cuyêka hempare û têwextîya komelanê zafkultur, zafolî û zafziwanan o. Tarîxê komelkî yê merdimatîye de, teberê nê di sey serranê peyênan ra, komelî pîya û mîyanê aştîye de cuya xo dewam kerda. Labelê bi taybetî bi dewrê kapîtalîzmê modernî reyde komel bi sîstemê yewperestîye ameyo pelçiqnayene û zafrengîya komelî ameya înkarkerdene. Sîstemo yewperest bi pêroyî serê neteweperestî yan nijadperestî ameyo awankerdene yan zî serê dînperestî/mezhebperestî ameyo awankerdene. No halî vetiya meydan ke sîstemê yewperestîye seba komelî defikêka (xefik) xeterneka û krîzêkê estbîyayîş û çinbîyayîşî yo. Seba ke komel na defike û krîzî ra xelisîyo, ganî hemû beşê komelî vera heqanê komelkî û merdimatîye ra yewbînan rê hûrmet bikerê. Çunke cuyêka zafrengîye de aramî esta, aştî esta, dewlemendî esta û cuye esta. Seba qanîkerdişê komelî, cuya hempare tewr hincetêka xozayî ya. Wexto ke beşêkê komelî wayîrê heqanê xo yê hemparan nêbo û binê tehluke de bo, binê têsîrê krîzê estbîyayîş û çinbîyayîşî de bo, qet yew beşê komelî aramî de nêbeno. O krîz û tehluke têsîr hemû komelî ser keno. Coka, seba wayîrvejîyayîşê ameyoxê komelî, ganî hemû beşê komelî bi metodê entegrasyonê demokratîkî sîstemê Komara Demokratîke bipawê û bivisnê merîyet.

Awankerdişê prosesêkê wina yê entegrasyonî de, rolê spesîfîkî yê ke kewnê milê sazgehanê dewlete, partîyanê sîyasîyan ê meclîsî (TBMM) û rêxistinanê komelê sîvîlî ganî çi bê? Verê roşnayîya dersanê ke prosesanê ravêrteyan ra ameyê girewtene de, meselayanê muxatabîye û şefafîyetî nê projeyî de ganî senîn bêrê dîzaynkerdene?

Ceribnayîşê (tecrubeyê) seserre ke komelê Tirkîya do nîşan, nîşan danê ke teberê komelê demokratîkî yan Komara Demokratîke ra, qet yew sîstem nêeşkeno nê komelî de cuyêka pîyabîyayîşa yan aştî û aramîyêka manende pêk bîyaro. Komelê Tirkîya û bi taybetî zî şarê kurdî serê di esasan vinderdenê: Yewin, welatêko hempar, diyin zî, bi ziwanê xo, kulturê xo û nasnameyê xo cuyêka têwexte û hempar a. Labelê wexto ke komel nê qeraranê xo ra fek veranêdo û dewlete zî xo demokratîk nêkero, o wext ê do mîyanê gêrayîş û çareserîyanê cîyayan de bigêrê. Coka ganî sere de sazgehê komelkîyî û komel vengê xo û wayîrvejîyayîşê xo yê heqanê xo yê hempar û şexsîyan berz bikero, sîyaset vengê sazgehanê komelî û vengê komelî bihesno û meclîs de gorê îhtîyacîyanê ke heqê komelî bêrê garantîkerdene, bi qanûn û huqûqî rêkûpêk bikero. Dewlete zî gorê rêkûpêkkerdişê qanûn û huqûqî wezîfeyê xo sînordar bikero û mîyanê çarçewaya huqûq û demokrasî de ca bigêro.

Seba ke fikrê "Entegrasyonê Demokratîkî" pratîk de pêk bêro, çarçewaya qanûnê bingehênî û qanûnî ya nika ya Tirkîya de îhtîyacîya senîn reformanê awanîsazîyan esta? No proje, nîqaşanê qanûnê bingehênî yê sîvîl û demokratîkî de eşkeno kotî de bêro roniştişe?

Seba ke cuyêka hempare, aştî û aramîyêka manende pêk bêro, ganî komare vurnayîşê xo yê demokratîkî bica bîyaro. Seba ke bibo komarêka demokratîke, ganî sere de rayîrê demokratîkbîyayîşê komelî abêro. No zî bi pêkerdişêkê demokratîkî û bi metodê entegrasyonê demokratîkî pêkan o. O zî bi peymana pêkerdişê komelî, yanî bi qanûnê bingehênî yê demokratîkî pêkan o. Qanûnê bingehênî yê ewroyênî yê Tirkîya demokratîk nîyo û mixabin seba entegrasyonê demokratîkî nêbeno cewab. Seba entegrasyonê demokratîkî, sere de tayê xalê bingehênî estê ke seba demokratîkkerdişê qanûnê bingehênî ferz ê. Çunke entegrasyono demokratîk vera asîmîlasyonî de yo, ganî sere de pênasekerdişê nasnameyê hemwelatîyî serê netewe, ol, cînsîyet û bîrdozîye de nêbo. Sere de pênasekerdişê hemwelatîyêkê azadî qanûnê bingehênî de bêro cakerdene ke hemû hemwelatîyî xo qanûnê bingehênî de bivînê. Yê diyinî zî, seba hemû beşanê komelî heqê rêxistinkerdene, azadîya fîkir û ramanî û sîyasetêko demokratîk, ê hîrêyinî seba hemû beşanê komelî heqê xora-îdarekerdişî û yê çarinî zî ciwîyayîşê heqê ziwan û kulturî ganî qanûnê bingehênî de bêro garantîkerdene.

Wexto ke derbazkerdişê sînoran ê meseleya Kurdan Rojhelatê Mîyanênî de (bi taybetî Sûrîye, Îran û Iraq de) yeno fikirîyayene, gelo ganî no proje tenya sey meselayêka mîyanêne ya Tirkîya bêro wendene? Têsîrê muhtemelî yê vîzyonê "Entegrasyonê Demokratîkî" serê têkilîyanê Tirkîya yê bi welatanê herême reyde û serê sîyasetê ci yê teberî yê pêroyî de do senîn bê?

Seba ke alozîya Rojhelatê Mîyanênî vindero û aramî û aştîyêka domdare Rojhelatê Mîyanênî de pêk bêro, ganî sere de kurdî azad bê. Heta ke kurdî Rojhelatê Mîyanênî de azad nêbê, welatê ke tede ciwîyenê heqê înan ê hemparî nêrê qebulkerdene û huqûqê înan nêro naskerdene, Rojhelatê Mîyanênî de alozî kêm nêbena, aramî û aştîyêka manende pêk nêyena. Çunke quwetê herêmîyî û quwetê emperyalî babeta çinhesibnayîşê kurdan her tim vera nê dewletan de bi kar anê û kurdî zî êdî bêstatuyîye û bêhuqûqîye qebul nêkenê. Heto bîn ra zî Peymana Qesrê Şîrînî ra û bi taybetî despêkê seserra vîstine ra hetê quwetanê emperyalan ra cografyaya Kurdan gorê menfaetanê xo parçe kerda. Çiqas cografyaya Kurdan ameybo parçekerdene zî, hîs, ruh û zerrîya kurdan pîya ya. Kotî de zerrîya kurdêkî bidejîyo, zerrîya hemû kurdan dejena, kotî de seba kurdan sereberzîyêk yan kêfweşîyêk bibo, seba hemû kurdan sereberzî û kêfweşî esta. Coka, entegrasyonêko demokratîk ke Tirkîya de pêk bêro, bêguman sere de seba averşîyayîşê demokrasî û aramî û aştîya mîyanêne ya Tirkîya derfetêko zaf gird o. Eynî wext de seba serwerîya Tirkîya Rojhelatê Mîyanênî de zî o do berêkê muhîmî akero. Wexto ke kurdî Tirkîya de bi metodê entegrasyonê demokratîkî biresê heqanê xo yê hempar yan zî kolektîfan, bêguman o do têsîrêkê pozîtîfî Rojawan, Rojhelat û Başûr de zî bikero. No zî yeno na mana ke bi kurdan reyde têkilîyêka serê bingehê aramî, aştî û demokrasî de, eynî wext de têkilîya aramî, aştî û demokrasîya Rojhelatê Mîyanênî ya.