‘Ma muhtacê hîşmendîya komelkîye û mîlîtanîya ziwanî yê’

27-28ê Hezîrane de, Amed de yew konferanso muhîm yê ziwanî virazîyeno. No konferans, seba ameyoxê ziwanê ma, wayîrê yew manayêka pîl û tarîxî yo. Tarîxê ma de ziwanê ma her tim raştê hêriş û asîmîlasyonî ameyo. Ewro zî, ma vînenê ke neslê neweyî, doman û ciwanê ma, ziwanê dayîka xo ra dûrî kewtê. Problemo tewr pîl o ke ewro kurdkî ciwîyena, nêbîyayîşê perwerdeyê fermî û stunê asîmîlasyonî yo. Domanê ma wendegehan de bi ziwanêkê bînî perwerde vînenê û no zî keno ke kurdkî hêdî hêdî mîyanê keye û kuçeyan de vîndî bibo. Seba ke yew ziwan biciwîyo, tenya qiseykerdiş qîm nêkeno; ganî o ziwan bibo ziwanê wendiş, nuştiş, bazar û dezgehan.

Na xal de, rolê çapemenîya kurdan (medya, rojname, televîzyon û înternet) zaf muhîm o. Çapemenî, eke wayîrê ziwanê xo nêvejo, ziwan nêeşkeno xo aver bero. Rojnamegerîya kurdkî, hem seba xeberdayîşî hem zî seba xurtkerdiş û ganîkerdişê ziwanî yew pird o. Çapemenîya ke kurdkî weşan kena, eke qeydeyanê ziwanî ra dûrî biba, famkerdişê şarî beno zehmet û alozîya ziwanî virazîyena. Coka, ganî medya û çapemenî bi hîşmendîyêka pîl wayîrê ziwanî bivejîyo û ziwanî bikero yew amûrê ciwîyayîşê rojaneyî. Çapemenî eşkena pê ziwanêkê raşt û pakî asîmîlasyonî rê bibo yew bendêko xurt.

Eke ma qala kurdkî û wayîrvejîyayîşê çapemenîye kenê, bêguman ganî ma giringîya standardkerdişê ziwanî xo rê esas bigêrê. Seba ke nuştox, wendox û rojnamegerî pêro bi yew fek, yew rastnuştiş û yew gramer binusê, keda roşnvîranê ma zaf bîya. Afirnayîşê yew ziwanêko standard û ferhengêko hempar, weşanî hîna fambar kerd. Çapemenîya kurdkî, ganî nê qeydeyanê nuştişî yê hembar û standardan bixebitno. Bi nê awayî, rojnameger, nuştox û weşangerê kurdkî eşkenê yew ziwanêko pak û asan şarî bidê famkerdiş. Ziwanêko standard, nîşanê ma da ke eke yewbîyayîş û kede bibo, ziwan eşkeno asîmîlasyonî bido vinderdiş û xo mîyanê cuye de newe ra biafirno. 

Konferansê 27-28ê Hezîrane yê Amedî, ma rê yew firsend o ke ma nê probleman ser o hîna xurt û xorîn bifikirîyê. Ganî çapemenîya kurdan xebatanê nuştişê standardî xo rê sey rayber bigêro û pê nê ziwanê edebî û weşangerîye ziwanî mîyanê şarî de vila bikero. Ziwanê ma, rûmet, nasname û estbîyayîşê ma yo. Şaro ke ziwanê xo keno vîndî, nasnameyê xo zî keno vîndî. Rewşa kurdkî û averberdişê ziwanê kurdkî rolê çapemenîye ser o Nuştox û Rojnameger Ferhat Akinciyî reyde ma qisey kerd û Ferhat Akinci persanê ma rê bi zerrî ra verpers da.

-Konferanso ke do 27-28ê Hezîrane de Amed de bêro viraştene, têkoşînê perwerdeyê bi kurdkî û heqê ziwanê dayîke de yew qonaxo senên temsîl keno? Waştişo nîyanên bêyî ke qet yew tawîz bidîyo sey "xeta sûre" bêro destgirewtene, ganî senî bibo awêneyê pratîkanê sîyasîyan ê rojaneyan û warê komelkîyî?

Zaf hetan ra kurdkî ser o munaqeşeyî est ê. Nê munaqeşeyî di hetî yê. Yew hetêko neyînî (negatîf) o ke kurdkî înkar keno, o yo. O bîn zî munaqeşeyê zereyî yo ke vano kurdkî senî eşkena bibo ziwanê perwerdeyî, kurdkî senî eşkena bêra averberdene, kurdkî senî eşkena bêra pawitene. Mîyanê her di hetan de zî reng û tonê cîyayî est ê. Nika no konferans do verba hetê yewinî de tenêko rewşa hetê diyinî zelal biko. Hem seba munaqeşeyanê zereyî baş o hem zî seba ke yew mesaj bidîyo îqtîdarî û dorûveranê muxalîfan ê ke verba kurdkî vejîyenê, baş o.

Sîyasetmedar û dezgehanê sîvîlan ê komelkîyan rê zî seba rewşa kurdkî rexneyê zafî est ê. La ganî nexşeya averberdiş û komelkîkerdişê kurdkî senî ba, dîyar nîyo. No konferans eşkeno nê hetî ra yew nexşeye bivejo werte. Seba ke bireso amancê xo zî, hewce keno ke bi erjnayîşanê xoseran xo biresno komelî. Helbet wezîfeyêko giran yê sîyasetî zî esto. La ney ra wet, wayîrvejîyayîşê komelî girîng o. Qiseykerdişê bi yew ziwanê bînî, qismêko pîl yê Kurdan sey verê cû aciz nêkeno. Çunke êdî ê zî bi tirkî yan zî ziwananê bînan qisey kenê, domananê xo zî teberê kurdkî de musnenê ziwananê bînan.

Kilm vaja, êdî bi rexne û lomeyan na mesele safî nêbena. Îhtîyacîya bi nexşerêye û projeyanê şênberan esta. Konferans eke bieşko yew zemîno xurt awan biko ke hem komel hem zî dezgeyê komelkîyî û partîyê sîyasîyî ser o xebate bimeşnê, do serkewte bibo.

-Têkoşînê ziwanê dayîke de, zey hetê huqûqî, awankerdişê ci yo fîîlî û pratîkî zî wayîrê girîngîyêka ciwîyayî yo. Seba ke ma kurdkî her hucreya warê sîyasîyî û yê cuye de teşwîq bikê û bi awayêko fîîlî ci bixê yew statu mîyan, wezîfeyê bingeyênî yê ke kewnê milê dezgehanê çapemenîye û şarî, çi yê?

Yewin ganî ziwanî ser o nêzdîbîyayîşêko raşt bibo. Mesela ziwan çira girîng o? Ziwan çi yo? Ziwan senî aver şono, ziwan senî weş (ganî) maneno? Muxatabê nê pirsan bêşik ziwanşinas û ziwanzan ê. La raya ke na hîşmendîye biresno komelî, çapemenî ya. Ganî çapemenîye xeteranê serê ziwanî bida mojnayene. No zî bes nêkeno, ganî seba ke kurdkî aver şoro û bêro şuxulnayene bername û xebaran zî viraza. Çapemenîye eşkena rolê akademîya ziwanî bîyaro ca. Teberê nê karî de wezîfeyêko bîn yê çapemenîye esto; ganî berpirsîyarîya sîyasetmedaran û dezgehanê komelkîyan zî her tim bîyaro vîrê înan.

-Seba domdarekerdişê rojeve û hestîyarîya erênî yê ke aşma ravêrte bi wesîleya Roşanê Ziwanê Kurdkî vejîyayî werte, sey rojnamegerêko ke raştewraşt bi kurdkî nuseno û serê milê çapemenîya kurdkî keweno rolêko senên? Çapemenîye, teberê xebitnayîşê ziwanî tede sey yew hacetê resnayîşî, komelkîkerdişê hîşmendîya ziwanî de çi qas eşkena bandorkere biba?

Mi serran ra verî nuşteyêk bi nameyê ‘mîlîtanîya ziwanî’ girewtbî dest. Çira wina pênase kena? Çunke nêzdîbîyayîşêko rêzê nêbeno verpers. Ez behsê nêzdîbîyayîşêko miletperestkî zî nêkena. Ez behsê vîr-hîşmendîya kurdkî kena. Mesela ewro yew tirk bi tirkî qisey biko yan zî bi ziwanêkê bînî qisey biko, nêbeno problem. Nêbeno babeta munaqeşeyî çunke problemêko tirkî yê asîmîlekerdişî, çinhesibnayîşî çin o. La heman çî seba kurdkî derbasdar nîyo. Pawitişê kurdkî, nuştiş û qiseykerdişê kurdkî yew wezîfe yo verê ma de. Coka rewşêka ke tede kurdkî xetereyêka hendê pîle dir rî bi rî ya, ganî mîlîtanîya ziwanî bêra kerdiş. Eşkeno yew kes vajo ez bi kurdkî qisey bika çi yo nêkera çi yo? La eke ti wazena yew bandora erênî komelî ser o bikê, ganî ti hîşmendîya ziwanî rind bizanê.

Qiseykerdiş û nuştiş helwestêko girîng o la ey ra girîngêr, awankerdişê hîşmendîya ziwanî ya komelkî yo. Nê hetî ra çapemenîye kêm manena. Tayê dorûverê ke qet keda nêdaya, kurdkî ser o sîyaset kenê. Ganî çapemenîye nê raştîyan zî biresno. Fînak, neteweya kurdî, kurdkîya nûjene (Med Tv û têlevîzyonanê bînan bi kurmancî, soranî û zazakî weşan kerdîbî, Azadiya Welat zî weşangerîya kurmancî û zazakî kerdêne) zafane Med Tv û Azadiya Welat ra musayî. Azadiya Welat sey akademîyêka kurdkî xebitîyê. La nika ma heman rewşe nêvînenê. Mîyanê çapemenîye de zî eleqeyê kurdkî kêm o. Seba ke na rewşe bibediliyo, Vakur de yew ajansêko xoser kurdkî, Ajansa Welat ame ronayene. Çi heyf zaf eleqe nêmojnîyêno. Dezgeyê komelkîyî û şar, seba ke no ajans û hewldayîşê bi nê rengî pîlêr bibê ganî piştgirîya xo zêdêr bikê û wayîrê ci bivejîyê.

-Polîtîkayê dewlete yê asîmîlasyonîstî ke se serrî ra zêdêr o dewam kenê û meylê rojaneyî yê îqtîdaranê nika, kurdkî senî eştê yew çember û zextêko senên mîyan? Roşnvîrî û çapemenîya kurdkî, wexto ke nê polîtîkayanê asîmîlasyonîstan teşhîr kenê, eşkenê senî refleksanê komelkîyan ganî biveradê?

Seba teşhîrkerdişê polîtîkayanê dewlete çapemenîye rolêko girîng kay kena. Polîtîkayanê înkarker û qirkerdişî her firsend de ana ziwan. Hêrişanê serê ziwanî zî kena xeber. La wezîfeyê çapemenîye tenya viraştişê xebaran nîyo, tenya resnayîşê hedîseyan nîyo. Ganî raya mojnayîşê refleksan zî dîyar biko. Mesela wexto ke esnafêk xebarêka qedexeyê serê ziwanî wend, ganî raya ke refleks bimojno zî uca de bivîno. Yanî çapemenîye na mesele de nêeşkena pasîf bivindero.

-Mîyanê ma de, wexto ke ma pratîkanê ziwanî yê dezgehan yan zî aktoranê xo yê sîyasîyan ercnenê, tayê wextan ma muhtacê mekanîzmayanê rexne û rexnedayîşî benê. Bêyî ke ziwanî bixê mîyanê "teşhîrî", bêyî ke zerar bidê ci; bi temamî kulturêko rexne û rexnedayîşî yo teşwîqkar, cuyaker û awanker ganî senî bêro awankerdiş?

Rexne tespîtkerdişê probleman o, rexnedayîş zî raya çareserîya ci ya. Bêşik bêyî ke ‘teşhîr’ bêro kerdiş, ganî rexneyî bibê. Reyde bi rexneyan rexnedayîş zî ganî bibo. Her dezgeh û aktor wayîrê rolêk o. Eke rola xo nêardbo ca, hewce keno bêro rexnekerdiş. Mîyanê rexnekerdişî de ganî rayîrmojnayîş zî bibo. Mesela verîya nika sendîka, şaredarî û dezgehanê ziwanî ser o xebarêk ameye viraştene. Uca de zaf babetê girîngî ameyî ziwan. Xebarêka hewce bîye zî. Yew bandorêko baş zî viraşt. La uslub de xetayî estbî. Wexto ke yew xebare virazîye ganî ney bidîyo berê çiman: Na xebare eşkena hetê neyînîyî ra bêro bikarardene? Rexne û hedefmojnayîş cîya yê. Rexne ganî bibo la yew ziwanêko ke hedef pê bêrê girewtene ganî nêro şuxulnayene.

-Domanê peyênan de Rojava de vera tayê hêrişanê ke serê ziwanê kurdkî û warê perwerdeyî ameyî kerdene de, refleksêko zaf zelal, bêtawîz û xurt yê şarî vejîya werte. La hetê bînî ra, ma vînenê ke Başûrê Kurdistanî de warê pêroyî de rewşêka tam eksê ci esta; hûmara tabelayanê bi ziwananê erebkî û îngilîzkî her ke şona bena zêde û ziwanê kurdkî gam bi gam keweno peyplan. Şima no xoverdayîşo raşteraşt û bêpeygam o şarê Rojavayî ya ke seba wayîrvejîyayîşê ziwanê xo yê, verba na xemsarî û peyserşîyayîşê Başûrê Kurdistanî senî ercnenê? Gelo nê her di tabloyê cîya yî, babeta qerardarîya kurdan a seba pawitiş û averberdişê destkewteyanê ziwanê madarî de, çi mojnenê ma?

Rojava de ked û bedelêko pîl dîya. Netîce de zaf destkewteyî zî peyda bîyî. Înan ra yew pergalê perwerdeyî bî. Kurdkî tîya cara yewinî bî ziwanê perwerdeyî. Kurdkî bî zemînê bingeyê şarî. Şarî no sey zemînê dewamkerdişê estbîyayîşê xo dî. Coka heta peynîye zî wayîrê ci vejîyeno. Ma vînenê ke tabelayê ke kurdkî tede çin a, binayan ra erzenê war.

Başûr de zî yew pergalê perwerdeyê kurdkî esto. Kurdkî ziwanê burokrasiyî ya zî. La tîya kurdkî sey amûrêko miletperestî yeno destgirewtene. Zêdêr bazirganî ver de ya. Yo bîn zî kulturêko xoşibnayîşê rojavayîyan esto. Bi vatişî kurd o la cuye, hest û fikir rojavayî yo. Tenya îngilîzkî û erebkî nê, uca de tabelayê tirkî zî zaf ê. Erjnayîşanê verênan de zî mi ard ziwan, tenya qiseykerdiş yan zî nuştişê kurdkî bes nêkeno, ganî yew hîşmendîyêka komelkîye biba. Ti tenya sey hewceyîya xoîfadekerdişî ziwanî ra ewnîyayê, ti do xeta biko. Wexto ke feraset karkerdeyîya madîyan ser o bo bi rehetî eşkeno vajo ‘seba turîstan ma wina nusenê’.

Bi nê awayî ziwanê bînî yenê rewakerdiş. Ez verba ziwanan de nîya. Ez bi xo heta yew sewîye îngilîzkî zana, tayê zî almankî. La ziwanê ma bi xetereyan rî bi rî yo. Yew rewşêka wina de ma nêeşkenê vajê ‘çîyêk nêbeno’.