Muhîmîya nuştoxîye: Ziwanê kurdkî de estbîyayîş û xoverdayîş

Ziwan, yew miletî rê tena vasitayê têkilîye nîyo; ziwan eynî wext de xeyal, hîs, felsefe, tarîx û nasnameyê o miletî yo. Fîlozofêko namdar vano, "Ziwan, keyeyê estbîyayîşî yo." Miletê ke ziwanê xo vînî kenê, tena kelîmeyanê xo vînî nêkenê; eynî wext de ruhê xo, kulturê xo, sanik û deyîranê xo, û qaydeyanê cuye zî vînî kenê. Ziwanê Kurdkî zî, mîyanê tarîxî de tewr ziwananê qedîman ê Mezopotamya ra yew o. La nê ziwanî, bi se serran rîyê polîtîkayanê asîmîlasyonî û zextan ra, averşîyayîşê xo zafane bi kulturê fekî ramito. Ewro, dinya modern de, ziwano ke nêno nuştene, mehkumê merdene yo. Coka, ziwanê Kurdkî de nuştoxîye, tena yew karê edebîyî nîyo, eynî wext de mucadeleyê estbîyayîşî yo.

Kulturê fekî ra ravêrtişê kulturê nuştekî

Ziwanê Kurdkî û bi taybetî fekê ci yê cîya-cîyayî, bi se serran xezînayê xo bi rayîrê dengbêjan, sanikvatan û şaîranê şarî pawitê. Koyan, deran û dewanê ma, xoza û cografyaya ma, ziwanê ma asîmîlasyon ra pawit. Deyîrî, şîîrî, destanî û qiseyê verênan dildan bi dil, fek ra bi fek, nesîl ra bi nesîl ameyî neqlkerdene. La sedserra 20î de bi averşîyayîşê teknolojîye, modernîzasyon, şaristanan rê koçkerdiş û polîtîkayanê dewletan, kulturê fekî zaf zeîf kewt.

Koçê şaristanan, rolo ke keyeyan mîyan de yeno kaykerdene kêmî kerd. Domani êdî sanikan bi ziwanê dadîya xo nêeşnawenê. Yew ziwan eke tena kulturê fekî de bimano, nêeşkeno îhtîyacîyanê dinya modern rê cewab bido. Ziwano ke nêbeno ziwanê perwerdeyî, ziwanê zanistî, ziwanê teknolojîye û ziwanê edebîyatê nuştekî, wext ra dima beno "ziwanê zereyê keyeyî" û hêdî-hêdî vînî beno. Nuştoxîya Kurdkî, tam zî nê xetereyî ver de, zaf muhîm a. Nuştoxêko Kurd, wexto ke dest bi nuştişî keno, tena yew hîkaye yan zî roman nênûseno; o eynî wext de kelîmeyanê vîrîbîyayeyan binê herran ra vejeno û înan mîyanê metnanê modernan de ca keno.

Afernayîşê ziwano standard û yewbîyayîşê kulturî

Problemo tewr pîl o ke verê nuştoxîya Kurdkî de yo, fek û şîweyê cîya-cîyayî yê. Cografyaya Kurdîstanî zaf hîra ya û nê rîyî ra her herême de xususîyetê fekî yê cîyayî est ê. Yew merdimê Dêrsimî, yew merdimê Çewlîgî yan zî Amedî eke bixwazo yew metn biwano û fam bikero, ganî yew standardê nuştişî, alfabeyêka hempar û rêzimanêko yewbîyaye bibo.

Nuştoxîye û edebîyatê nuştekî, fekanê cîya-cîyayan sey yew dewlemendîye qebul keno, la wexto ke yeno nuştene, ziwano standard esas gêno. Yew ziwan eke standardê xo yê nuştişî awan nêkero, edebîyatê o ziwanî nêeşkeno aver şoro. Standardkerdişê ziwanî, kurdanê ke cografyayanê cîya-cîyayan de ciwîyenê, dormeyê yew metnî de keno yew. Kitabêko ke Amed de yeno nuştene, eke Sêwreg yan zî Dêrsim de bi asanî yeno wendene û famkerdene, no serkewtişê nuştoxîye û ziwanê standardî yo. Nuştoxîya Kurdkî, sînoranê herêman wedarena û ziwanî kena yew.

Nuştiş: Hîş û hafîza qeydkerdene

Vateyêko verênan esto, vano: "Soz fireno, nuşte maneno." Merdimî mirenê, dengbêjî mirenê, la kitabî û metnî manenê. Nuştoxêko Kurdkî, bîr û hafîzayê sedserran qeyd keno. Bi xebatê nuştoxîye, masalê şarî, qiseyê verênan û deyîrî vînîbîyayîş ra reşîyenê. Nuştox sey yew arkeologî xebitîyeno; o xirabeyanê kulturî ra kelîmeyan kom keno û înan vitrînê edebîyatê modernî de rono. Eke ewro ma eşkenê derheqê tarîxê xo, xeyalanê xo û derdanê xo de bi ziwanê xo biwanê, no saya kede û qelema nuştoxan de yo.

Modernîzasyon û şaristanbîyayîşê ziwanî

Ziwanê Kurdkî zaf wext wextan sey "ziwanê dewan" ameyo dîyene. Çunke statuyê xo yê fermî çin bî û şaristanîyan de ziwanê serdestan hakîm bî. La ziwanêko ke biwazo aver şoro, ganî biba ziwanê şaristanan, ziwanê entelektuelan û felsefeyî. Nuştoxê ke bi Kurdkî nûsenê, ziwanî warê dewî ra vejenê û kenê ziwanêkê modern.

Wexto ke yew nuştox bi Kurdkî derheqê psîkolojî, sîyaset, huner û felsefe de nûseno, kapasîteyê ziwanî hîra beno. Ziwan museno ke hîsanê abstraktan (muceredan) îfade bikero. Nuştox, nîşanê şarê xo dano ke bi nê ziwanî tena derd û kulî, qehremanîyî nêyenê qalkerdene; eynî wext de krîzê estbîyayîşî yê merdimê modernî zî yenê nîqaşkerdene. Nuştox, ziwanî de asoyê neweyî akeno.

Xoverdayîşê psîkolojîk û hîsê xobawerîye

Kesê ke ziwanê înan binê zextî de yo û asîmîle beno, zaf wextan psîkolojîyêka nimizîye (kompleksê kêmasîye) ciwîyenê. Ê wina fîkirîyenê ke: "Ziwanê mi têrî nêkeno, bi ziwanê mi zanist yan zî edebîyat nêbeno." No, netîceyê polîtîkayanê asîmîlasyonî yo. La wexto ke yew roman, yew kitabê şîîran yan zî yew meqale bi ziwanê Kurdkî weşanîyêno, no şarê ke nê ziwanî qesey keno rê, xobawerîyêka pîl dano.

Nuştox, bi qelema xo şarê xo rê vano: "Ziwanê to weş o, ziwanê to zengîn o û eşkeno her çî îfade bikero." Coka nuştiş, eynî wext de yew tedawîyê psîkolojîk o. Nuştiş, rûmetê ziwanî peyser dano wayîrê ci.

Wezîfeyê nuştoxê Kurdkî

Wezîfeyê yew nuştoxê Kurdkî, karê yew nuştoxê Îngilîzkî yan zî Fransizkî ra zaf cîya û zehmetêr o. Nuştoxê ziwananê serdestan, xora yew ziwanêko standard, rêzimanêko ronişte, bazarêko pîl û mîlyonan wendoxan vînenê. La yew nuştoxê Kurdkî, wexto ke dest bi nuştişî keno, ganî hem ziwanê xo awan bikero, hem wendoxê xo perwerde bikero û hem zî xebata xo bi îmkananê xo çap bikero.

Nuştoxîya Kurdkî, tena kaykerdişê estetikî yê kelîmeyan nîyo; o yew tewirê sîyasî, kulturî û vîjdanî yo. Nuştox, bi her kelîmeya ke nûseno, verba asîmîlasyonî de yew bend viraşteno. Nuştişê Kurdkî de, kelîmeyan raşt xebitnayîş, matematîkê ziwanî nêxirabkerdiş û ziwanî xistene formêko edebî, zaf dîqat û fedakarîye wazeno. Nuştoxê Kurdî yê nê wextî, tena nuştox nîyê; ê eynî wext de mîmar û pawitoxê (bekçîyê) nê ziwanî yê.

Nuştoxîye û wendoxîye

Bêguman, ziwan tena bi nuştoxan nêeşkeno bikişîyo. Çîyo ke ziwanî keno gandar, wendox ê. Yew kitab eke nêro wendene, êdî o kitab tena kaxit û murekkeb o. Coka, muhîmîya nuştoxîya Kurdkî, eynî wext de aferîyayîşê yew kulturê wendişî reyde girêdaye yo. Nuştoxî eke bizanê ke şarê înan bi ziwanê xo waneno, ê do zêdêr û holêr binûsê. Mucadeleyê ziwanî yê Kurdkî, wexto ke nuştox û wendox ameyî têhet, beno serkewte.

Pêro metnî, meqaleyî, hîkayeyî û romanê ke ewro bi Kurdkî yenê weşanayene, kargehê kulturî yê. Nê kargehan de hîsî, xeyalî û vîrî yenê rokerdene. Edebîyat, yew pird o ke mabênê vîyerde (geçmiş) û ameyox (gelecek) de yeno viraştene. Nuştoxê Kurdkî, qelema xo keno kerpîcanê nê pirdî û seba domananê sibayî yew rayîr akeno.

Nuştiş, nefesgirewtiş o

Netîce de, ziwanê Kurdkî de nuştoxîye, nîşaneya ganîbîyayîşê yew şarî ya. Yew ziwan eke nêro nuştene, hêdî-hêdî beno ziwanêko lal. Ziwano lal zî nêeşkeno derdê xo dinya rê vajo. Bi serran polîtîkayan waşt ke ziwanê Kurdkî lal bimano, la qelema nuştoxan, veng da nê ziwanî.

Nuştiş; tarîxê xo rê hurmetkerdiş, ewroyê xo dîsîplînkerdiş û ameyoxê xo rê yew pird viraştiş o. Hûmara wendoxan senî kemî bena wa bibo, her cumleya ke bi Kurdkî yena nuştene, serê rîyê tarîxî de yew mor o ke tu wext nêno esteritene. Qelema nuştoxî, zerrîya ziwanî ya ke dana piro. Eke nê ziwanê qedîmî do biciwîyo û bimano, no tena bi kelîmeyanê ke fek ra yenê vaten û va benê ra nê, bi nuştoxîya ke kelîmeyan serê kaxitî de kerdê nexş, mumkin o. Yew ziwan, heta ke domanê ci bi ê ziwanî nûsenê, xeyal kenê û fîkirîyenê, qetî nêmiro. Nuştiş, weşbîyayîş o; û Kurdkî nuştiş, weşbîyayîşê rûmetî yo.