Tarîx de gamêko gird: Meclîs de pêşnîyazê cigêrayîşî yê kirmanckî ame qebulkerdiş

Tarîxê sîyasî yê Tirkîya de gamêko bêemsal ame eştene. Bi hetkarîya Meclîsê Kirmanckîye, pêşnîyazê Cigêrayîşî yo ke wekîlanê DEM Partî ra Salîhe Aydenîz (Mêrdîn), Ayten Kordu (Dêrsim), Adalet Kaya (Amed), Cengîz Çîçek (Stenbol) û Omer Faruk Hulakuyî (Çewlîg) bi ziwanê Kirmanckî (Zazakî/Dimilkî/Kirdkî) dabi Meclîsê Girdî yê Şarê Tirkîya (TBMM), hetê serekîya Meclîsî ra ame qebulkerdiş. Heta nika qiseykerdiş û nuştişê kurdkî sey "ziwanêko nêzanaye" an zî bi îbareyê "ziwanêko ke tirkî nîyo" tutanaxan de ca gêrayêne. Reya verêna yew metnêko resmî yo ke bi temamî bi ziwanêko bîn ameyo nuştene, bê asteng qebul bî. No qebulkerdiş, seba heqanê kulturîyan û ziwananê binê xeterî de zey yew mîlad yeno dîyayene.

UNESCO: Kirmanckî binê xeterî de ya

Metnê pêşnîyazî de tewr zaf bale ameye antene xetereyê vîndîbîyayîşê kirmanckî ser. Wekîlan da zanayene ke kirmanckî, cografyaya Anatolîya û Mezopotamyayî de ziwananê tewr qedîman ra yew a û hetê mîlyonan hemwelatîyan ra yena qiseykerdiş. Pêşnîyaz de wina ame vatene:

"Netîceyê texrîbatê ke modernbîyayîş, şaristanbîyayîş û qedexeyê ke bi serran dewam kerdê ra, kirmanckî ewro yew proseso vîndîbîyayîşî yo ke telafîyê ci zehmet o, rî bi rî menda."

Rêxistina Perwerde, Zanist û Kulturî ya Neteweyanê Yewbîyayeyan (UNESCO) zî Atlasê Ziwananê Binê Xeterî de kirmanckî kategorîya “bêasayîş” (vulnerable) de hesabibî û hişyarî dabi ke eke lezabez tedbîr nêro girewtiş, no ziwan do bi temamî vîndî bibo. Goreyê datayanê ziwanşinasan, ziwan tenya mîyanê neslê pîlan de qisey beno û vîyarnayîşo tebîî yo ke dadî-pîyan ra ver bi domanan (intergenerational transmission) yeno kerdene ameyo nuqtaya vinderdişî.

Ked û xebatê sîvîlî yê heta nika

Pêşnîyaz de wekîlan qala xebatanê saziyanê sîvîlan, şaredarîyan û weşanxaneyan zî kerde. Dîya zanayene ke seba averşîyayîşê kirmanckî heta nika kedêka pîle ameya dayene:

Gruba Vateyî: ‘Ferhengê Tirkî-Kırmanckî / Kırmanckî-Tirkî’ vetişê, seba standardbîyayîşê ziwanî game eştî.

Kurdî-DER û MED-DER: Pê kursanê ke dîyayî, averşîyayîşê kirmanckî rê hetkarî ameya kerdene û mamosteyê ziwanî ameyê perwerdekerdiş.

Perwerde û domani: Çarçewaya xebatanê Zarokistanî (Kreşê Ziwanê Dayîke) de binê şaredarîyanê Peyas û Rêzanî de dezgehê perwerdeyî yê verê dibistanî ameyî abîyayîş.

Kultur û huner: Tîyatroyê Şaristanî yê Amedî de kayê kirmanckî ameyî sahnekerdiş, koroyê domanan ameyî ronayîş.

Çapemenî û weşangerî: Rojnameyanê zey Azadiya Welat, Xwebûn, Ajansa Welat û Newepel; kovara Şewçîla; weşanxaneyanê zey Roşna, Vate, Avesta û Peywendî bi seyan kitabê kirmanckî weşanayî û klasîkê dinya açarnayî.

Perwerde, statuyê sosyalî û astengî

Pêşnîyazê Meclîsî de yeno vatene ke xebatê akademîkî, abîyayîşê beşanê ziwan û edebîyatê zazakî yê Unîversîteya Çewlîgî û Munzurî, weşanê TRT Kurdî û dersê weçînîteyî yê MEB’î erênî bê zî, seba ciwîyayîşê ziwanî kêmî manenê. Dêrsanê weçînîteyan de kêmanîya materyalan û tayînê mamosteyan problem o. Wekîlan îfade kerd ke xizmetanê gelemperî de cagirewtişê kirmanckî beno sebebê vîndîkerdişê prestîjî; neslê ciwanî bi fikrê ke heyatê aborî û sosyalî de qîymetê ci çin o, ziwanê xo yê dayîke ra dûrî kewenê. Ciwîyayîşê yew ziwanî tenya bi qîymetê bazarî û statuyê sosyalî mumkun o.

Waştiş: Planê çalakîye yê lezabezî

Seba pawitiş, averberdiş, warê gelemperî de hîrakerdişê xebitnayîşî û mîyanê neslan de vîyarnayîşê ziwanî, wekîlan waşt ke yew Komîsyonê Cigêrayîşî bêro ronayene. Waştişê komîsyonî wina rêz bîyî:

Rêjeyanê qiseykerdişî û vilabîyayîşê herêmî yê kirmanckî pê datayanê rojaneyan bêrê tesbîtkerdiş.

Dîyarkerdişê na yewe ke çira îhtîyacîya mamosteyan nêameya verpersbîyayîş.

Cigêrayîşê astenganê verê perwerdeyê ziwanê dayîke.

Ewnîyayîşê raştkerdişanê qanûnîyan yê hewceyan seba teşwîqê xebitnayîşê warê gelemperî.

Pê îstîfadekerdişê zanayîşê însîyatîfanê sîvîlan û akademî amadekerdişê yew “Planê Çalakîye yê Lezabezî”.