Yewîya kurdan de rolê kurdkî

Tarîxê merdimatîye ma rê nîşan dano ke, yew şar tena bi sînoranê cografîkan, bi îqtîsadî yan zî bi têkilîyanê sîyasîyan nêbeno yew milet. Çîyo ke yew komela merdiman keno yew netewe, ê miletî bi yewbînan girê dano û înan dinya de keno wayîrê yew nasname (kîmlîg), ziwan o. Ziwan, yew şarî rê tena seba qeseykerdişî lazim nîyo; o eynî wext de xezînayêka pîl a ke mîyanê xo de tarîx, bîr (hafîza), hîs, kultur, felsefe û xeyalanê ê şarî nimino yo.

Dinya de miletê ke yewîya xo ya neteweyî awan kerda û xo pawito, no serkewtiş tewr verî bi averşîyayîş û serdestîya ziwanê xo vîsto dest. Cografyaya Rojhelatê Mîyanênî de, şarê kurdî yê ke bi se serran o welatê înan bîyo parçe û cografyaya înan ameya xetkerdene, seba estbîyayîşî zaf bedelî dayê. La ewro, wexto ke qala yewîye û îtîfaqê kurdan yena kerdene, çîyêko tewr bîngehîn est o ke zaf wext îxmal beno: ziwanê kurdkî. Yewîya sîyasî û îtîfaqê mîyanê kurdan, eke serê hîmê ziwanê kurdkî de nêro awankerdene, o îtîfaq tim û tim seqet û demkî (muwaqet) maneno.

Sînorê sunîyî û têkilîya ziwankî

Kurdîstan, bi peyman û îtîfaqanê dewletanê serdestan çehar parçe bîyo. Nê sînorê sîyasî û leşkerî, tena herre parçe nêkerda; eynî wext de waşto ke bîr û hîsanê kurdan zî parçe bikerê. Yew kurdê Amedî, yew kurdê Mehabadî, yew kurdê Qamişloyî û yew kurdê Hewlêrî mîyan de sînorê asininî ameyê antiş. Dewletanê serdestan, bi sîstemê xo yê perwerdeyî û sîyasîyî, wîjna ke nê kurdî bi ziwananê serdestan (tirkî, erebî, farskî) bifikirîyê û dinya ra bi no qeyd biewniyê.

Wexto ke yew kurd bi tirkî fikirîyêno û yewna kurd bi erebî yan farskî bifikirîyo, mabênê înan de îtîfaqêko rastikên nêawanîyêno. Çunke ziwan, eynî wext de qalibê fikirîyayîşî yo. Merdim bi kîjan ziwanî qesey bikero û biwano, bi kultur û paradîgmaya o ziwanî asayîşê dinya (dunya goruşu) fêhm keno. Sînorê sunîyê ke kurdan parçe kenê, tewr hol bi ziwanê kurdkî yenê xirabkerdene. Ziwanê kurdkî, pirdêko asenîn o ke nê sînoran ser o şono. Wexto ke nê çehar parçeyan ra kurdî bi ziwanê xo yê dadîyê qesey kenê, yewbînan fam kenê, sînorî hîsî de ortê ra wedarîyênê. Yewîya dermanî, yewîya ruhanî, bi ziwan dest pêkena.

Ziwan û yewîya kulturî

Îtîfaqê sîyasîyî wextane yê. Partîyî vîyarenê, sîyasetmedarî vurîyenê, konjonkturê dinya tim u tim şekil vurneno. La kultur û ziwan, çîyêkê daîmî yê. Kurdan rê yew îtîfaqê sîyasî ra ver, yew îtîfaqê kulturî, neteweyî û hîsî lazim o. No îtîfaq zî zereyê ziwanî de nimitkî yo.

Ma vîrê xo bîyarê; Ehmedê Xanî, seserran verê cû de esera xo ya namdare "Mem û Zîn" de, daxilîyê derdê bêyewîye û parçebîyayîşê kurdan bîyo. Xanî, waşto ke kurdî bibê yew, bibê wayîrê yew îradeyî. La Xanî, no qîrrayîşê xo yo neteweyî bi ziwanê erebî yan farskî nê, bi ziwanê kurdkî kerdo. O wext erebî ziwanê dînî û ilmî bî, farskî ziwanê edebîyatî bî, la Xanî zanayêne ke eke wazeno şarê xo hîşyar bikero û yewîya înan biwazo, ganî bi ziwanê ê şarî binûso. Xanî wina vato: "Safî şikênand, rusemê awam / Da xas u ewan, bi Kurmancî tewam". Yanî o, seba yewîya kurdan, kurdkî sey tewr pîl çek (sîlah) dîyo. Xanî zanayêne ke, yew şar eke bi ziwanê xo nêwano û nênûseno, o şar nêeşkeno mîyanê tarîxî de sey yew milet payra bimano.

Maldarîya ziwanê kurdkî

Wexto ke ma qala ziwanê kurdkî kenê, ma qala yew deryayêkê girdî kenê. Nê deryayî de lehçeyê cîya-cîyayî est ê: kurmancî, kirmanckî (zazakî), soranî, hewramî û kelhorî. Tayê merdimî yan zî derdorê ke wazenê yewîya kurdan xirab bikerê, nê lehçeyan sey yew sînor, sey yew bîyanîbîyayîş nîşan danê. Vanê "kurdî yewbînan fam nêkenê." La no xalat o û nêzîkewtişêko xirab o. Lehçeyê ziwanê kurdkî, nîşaneya parçebîyayîşî nîyê, nîşaneya zengînî û qedîmbîyayîşê nê şarî yê. Yewîya kurdan, nê lehçeyan ra yewî weçînayîş û ê bînan kiştene ra nêvîyarena. Yewîya kurdan, pêro lehçeyanê xo rê wayîrvejîyayîş, înan bi eynî rûmet qebulkerdiş û weşkerdiş ra vîyarena. Kurdêko ke wazeno yewîya neteweyî xurt bikero, qet nêbo ganî tayê lehçeyanê bînan ê ziwanê xo nas bikero, goş bido kilamanê înan, hîkayeyanê înan biewno. Yew kurmanc wexto ke deyîrêka zazakî/kirmanckî fam bikero, yew soran wexto ke şîîrêka kurmancî biwano, o wext hîmê yewîya kurdan tewr pêt awan beno. Têgêrayîşê lehçeyan, sînoranê herêmîyan wedareno û zereyê kurdan de yew biratîyêka rastikên akeno.

Asîmîlasyon sîlahêko gird o

Îtîfaqê miletêk, tewr zêde wexto ke o milet rastê asîmîlasyonî yeno, zirar vîneno de giring o. Asîmîlasyon, weşbîyayîşê yew miletî bê şidet û be gonî qedênayîş o. Merdimê ke asîmîle benê, hêdî-hêdî ziwanê xo vîrî kenê, pey ra kulturê xo, dima zî nasnameyê xo yê neteweyî vîrî kenê.

Ewro metropolan de, bajaranê pîlan de kurdê ke ziwanê xo nêzanê, eke ziwanê dayîka xo domananê xo rê nêmusnenê, no derbêko pîl ro yewîya kurdan dano. Çunke kurdêko ke asîmîle bîyo, xîtabê sîyaseta neteweyî ra zî dûrî keweno. Fikirê yewbîyayîşî, seba merdimêko ziwanê xo vînî kerdo, manaya xo kerdo kêm çareserî yo.