Bê Rayber aştîye nêbena

Heqê Hêvîye, huqûqê ceza de yew prensîbo tewr bingeyin o ke vano; qet yew merdim nêeşkeno bê hêvîya azadîye, heta mergî zîndan de bêro tepiştene. Ganî mekanîzmayêkê kontrolî bibo ke dima ra vînayîşê cezaya zîndanîya muebbede pê bîyaro. Ewro Tirkîya, bi nêbicaardişê qerarê DMME’yî, ne teyna peymanê mîyanneteweyîyî binpay kena, la eynî wext de sozê xo yê demokrasî û heqanê merdiman zî binpay kena. Coka wedaritişê tecrîdê Îmraliyî teyna yew waştişo sîyasî nîyo, eynî wext de yew mecbûrîyeto huqûqî û exlaqî yo zî. Çareserîya Problemê Kurdî ya aştîyane û demokratîke bê heqê hêvîye û naskerdişê heqanê bingeyinan nêbena.

Tecrîdê giranî yê serê Îmraliyî û wedaritişê pêro heqanê xebergirewtişî, nê wextî de ne teyna pîvananê huqûqî binpay kenê, la eynî wext de fersendanê pîlan yê aştîye zî kenê heram û wedarenê. Nê wextê 'Şerê Dinya yê Hîrêyinî' de, qiseykerdiş û nîşandayîşê rolê herêmîyî yê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî yê sey 'koordînatoro sîyasî', nîqaşanê klasîkan ê muxatabîye keno hîra û erzeno yew daraxo bîn. 

Tirkîya ewro mecbûr a ke asayîşê xo yê zerreyî bi çareserîya demokratîke mîsoger bikera, la na çareserîye bi averberdişê tecrîdî nêbena. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan o ke şêno aştîya komelkîye, dîyalogê mîyanê şaran û yewbîyayîşê demokratîkî pêk bîyaro. 

DEM Partî zî sey partîyêka têkoşîn û muzakereyî, na babete de wazena ke hemverê bêvengîya huqûqîye de rayîranê sîyasî û herêmîyan abikera. Na çareserîye nêeşkena teyna binê polîtîkayanê asayîşî de bêro kerdene; avzel o ke huqûqo adilane û asayîbîyayîşo sîyasî pîya bêrê rayraberdene û bi no qeyde Problemê Kurdî çareser bibo. No roportaj de, ma nêzdîbîyayîşanê krîtîkan, verba wextdayîşê Komîteya Wezîran a Konseya Ewropa de ercanê DEM Partîye genê dest û nê perspektîfan seba raya pêroyî ya herêmîye rûmetdar vînenê. Şarê kurdî ewro ne teyna welatê xo de, la pêro Rojhelatê Mîyanênî de beno aktoro tewr pîl ê demokrasîye. 

Zemînê nê nîqaşî eşkere keno ke sîyaseta demokratîke û huqûq yewbînan temam kenê û nêeşkenê bê yewbînan fersendanê weşan bîyarê ca. Hêvî a ya ke ewro rayîrê aştîye mîyanê şaran awan biba û xurtbîyayîşê azadîye rê xizmet bikero. Wext wextê ronayîşê aştîye û xurtkerdişê têkoşînê Heqê Hêvîye yo. Heqê Hêvîye, huqûqê ceza de yew prensîbo tewr bingeyên o ke vano qet yew însan nêeşkeno bê hêvîya azadîye, heta mergî zîndan de bêro tepiştene. Ganî mekanîzmayêkê kontrolî bibo ke dima ra vînayîşê cezaya zîndanîya muebede pêk bîyaro. Ewro Tirkîya, bi nêbicaardişê qerarê DMME’yî, ne teyna peymanê mîyanneteweyîyî binpay kena, la eynî wext de sozê xo yê demokrasî û heqanê merdiman zî binpay kena. Coka wedaritişê tecrîdê Îmraliyî teyna yew waştişo sîyasî nîyo, eynî wext de yew mecbûrîyeto huqûqî û exlaqî yo zî. Çareserîya Problemê Kurdî ya aştîyane û demokratîke bê heqê hêvîye û naskerdişê heqanê bingeyênan nêbena. Çarçewaya rojevê ke Tirkîya de yenê ciwîyayîş ser o, ma zî sey rojnameyê Azadiya Welatî, Avûkat û Endama MYK’î ya DEM Partîye Cemîle Turhalliye reyde roportajêk viraşt û a zî bi zerrîweşî persê ma rê verpers da. 

-Komîteya Wezîran a Konseya Ewropa seba Tirkîya wext dabi ke derheqê 'heqê hêvîye' de nîzamnameyê huqûqîyî viraza. No wext qedîyeno. Sey huqûqnas û sîyasetmedarêkî, şima bîyayîşê Tirkîya yê verba nê wextî de, huqûqê mîyanneteweyîyî de senî vînenê? No tewir, mabênê Tirkîya û Konseya Ewropa de averşîyayîşê sînoran eşkera keno?

Qerarê DMME’yî yê derheqê Heqê Hêvîye de seba Birêz Abdullah Ocalanî 12 serrî verê cû amebi dayene. Komîteya Wezîran a Ewropa zî zanena ke qerarê ke 12 serrî de nêameyê bicaardene, teyna bi vengdayîşan nêbênê çareserkerdene. Sîstemê huqûqê mîyanneteweyîyî herçiqas seba pawitişê heqanê bingeyênan bêro vînayene zî, bingeh de sîstemê dewletan meseleyan sey karê zerreyî vîneno û teyna hişyarkerdişê sembolîkî keno. Meseleya heqê hêvîye, tecrîdê serê Ocalanî û cezaya ci ganî pîya bêrê vînayene, ewro lazim o sey sucê hemverê merdimayîye bêro qebulkerdene. Konseya Ewropa ke vera Tirkîya de tedbîrê raştekînî nêgêna, nîşan dana ke qerarê ci serê awe de yenê nuştene. No zî nêzdîbîyayîşê pragmatîkî yê sîstemê huqûqê lîberalî eşkere keno; zaf rayan qerarî serê kaxe de, zaf rayan zî serê awe de yenê nuştene.

 

-Nîqaşanê peyênan de, tewr zaf bi eşkerakerdişê Devlet Bahçelîyî, yeno vatene ke lazim o statuyê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî bêro naskerdene û o sey aktorêko bêstatu nê, sey 'koordînatoro sîyasî' rol bigêro. No nêzdîbîyayîşo newe ke nîqaşanê klasîkan ê muxatabîye vîyarteno; statukoyê Rojavayî û îhtîmalê Şerê Dinya yê 3yînî de polîtîkaya herêmîye de senî tesîr keno? Seba ke no rolê koordînatorîye pratîk de bêro bicaardene û aştîyêka domdare virazîyo, kameyê gamî avzel ê?

Nê nîqaşan de fersendêk ameyo dîyayene ke Birêz Abdullah Ocalan sey hetgirêkê şerî nê, sey aktorekê sîyasîyî û muxatabê bingeyênî yê çareserîye bêro vînayene. Hetê Bahçelîyî ra vatena 'koordînatorîye' seba sazîbîyayîşê muxatabîye muhîm ba zî, kemî ya. Problemê Kurdî verba balansa hêzan a Rojhelatê Mîyanênî de nêeşkeno sey yew babeta sîyasetê zerreyî bêro vînayene; rolê Abdullah Ocalanî zî mîyanê asayîşê zerreyî de nêeşkeno bêro tengkerdene. Rolê Abdullah Ocalanî sey seremuzakerevanê aştîye, mîyanê Tirkîya, Sûrîye, Iraq û herêma hîraye de, seba awankerdişê perspektîfê çareserîya demokratîke yo. Bi hewldayîşê Abdullah Ocalanî, Rojavayî de verê qirkerdişê kurdan ameyo girewtene û verê şerêkê herêmîyî zî ameyo birnayene. Seba ke no rol wextê ameyoxî de zî pratîk de bica bibo, lez û bez lazim o rayîrê têkilî û dîyalogî bêrê akerdene. Wedaritişê tecrîdî, pêdîyayîşê avûkat û keyeyî û herwina akerdena fersendê têkilîye bi pêro derûdoran reyde zaf muhîm o. Çunke aştîya domdare teyna bi polîtîkayanê dewletan nê, bi tewrbîyayîşê pêro komelî bena. Hîrakerdişê sîyaseta demokratîke, xurtkerdişê mekanîzmayanê herêmîyan ê demokrasî û ronayîşê zemînê tewrbîyayîşê komelî nêverênê gamê bingeyên ê. Seba çareserîya pîla aştîye zî lazim o Abdullah Ocalan azad bêro veradayene.

-Îmraliyî de wextêko derg o ke qet xebere nîna girewtene û tecrîdo mutleq esto; no zî verê 'heqê hêvîye' de astengo tewr pîl o. Huqûqê ke nê daraxî rê ameyo warardiş, şêno îradeya çareserîya sîyasîye awan bikero? Normê huqûqî fersendanê sîyasetî akenê, yan zî averşîyayîşê sîyasîyî huqûqî asayî kenê?

Îmralî de nêgirewtişê xebere û polîtîkaya tecrîdê mutleqî, ne teyna binpaykerdişê heqanê kesan o, la wextê çareserîya sîyasîye zî keno teng. Cayo ke huqûq tede çîn o, awanbîyayîşê bawerîye zaf giran beno. Çunke pêvajoya aştîye her tewir hewceyê bawerîya di-hetî, zelalî û şefafîye ya. Labelê her tim tarîxî nîşan dano, zaf rayan îradeya sîyasîyî verê huqûqî akena, zaf rayan zî asayîbîyayîşê huqûqî pêvajoya sîyasîye keno asan. Nê her di noxtayî bînê yewbînan de nîyê. Tirkîya de ewro çi hewce yo; ronayîşê normanê huqûqîyan û îradeya çareserîya sîyasîyî pîya bêrê rayraberdene. Tewr zaf zî xebata serê heqê hêvîye, wedaritişê tecrîdî û şuxulnayîşê dînamîkanê huqûqîyan; nîqaşê çareserîya demokratîke mîyanê komelî de fîneno zemînêkê meşrûyî. No zî bawerîya şarî ya seba na pêvajoye pîl keno.

-Şima sey Endamê MYKyî yê DEM Partîye, şima rayîrê nê wextê krîtîkî de pozîsyonê partîya xo senî pênase kenê? Pêvajoya kontrolkerdişê Konseya Ewropa û xeta sîyasîye ya zerreyî ver de, wexto ameyox de seba tewrkerdişê raya demokratîke şima kameyê gamanê pratîkan plan kenê?

Ma verê her wextî ra partîya xo sey 'partîya têkoşîn û muzakereyî' pênase kerde. DEM Partî her tim îradeya çareserîye weş girewte û na pêvajoye de xetêka bîryardare ramedana. Zaf rayan mîyanê hetan de bi hêsankerdiş, zaf rayan zî mîyanê Meclîsî de sey muxatab ca girewt. Na babete seba ma ne teyna rojeva partîye ya, la eynî wext de nîşan dana ke ameyoxê demokratîkî yê Tirkîya de lazim o fersendê tarîxîyî bêrê vînayene. Sînorê tarîxîyî şênê fersendanê tarîxîyan vîyar bikerê; eke nê fersendî nêbê dîyayene û pêvajo rind nêgêrîyo dest, şikitîşê pîlî eşkenê bibê. Rolê Abdullah Ocalanî zaf muhîm o, wexto ke yeno vatene çareserîye çîn a, o hingî zî hêvîye her kesî yê seba çareserîye keno pîl. Perspektîfê ma yo bingeyên no yo ke; Problemê Kurdî bi polîtîkayanê asayîşî nê, bi sîyaseto demokratîk, huqûq û dîyalogê komelî eşkeno bêro çareserkerdene.

-'Heqê hêvîye' ne teyna qewramêko huqûqî yê teknîkî yo, la seba çareserîya demokratîke ya Problemê Kurdî yê Tirkîya manayêka sembolîke zî gêna. Naskerdişê nê heqî û zelalbîyayîşê statuyê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî, zemînê aştîya komelî senî vurneno?

Heqê hêvîye herçiqas warê huqûqê cezayî de sey têgihêkê teknîkîyî bêro zanayene zî, ewro Tirkîya de manayêka sembolîka hîraye girewta. Çunke mesele ne teyna şertê cezaya yew kesî yo, la girêdayeyê nîşandayîşê îradeya çareserîya demokratîke ya Problemê Kurdî ya. Zelalbîyayîşê statuyê Birêz Abdullah Ocalanî, sîyaseto polarîzebîyayîye yo Tirkîya ser o şêno asayîbîyayîş û nermbîyayîşêko pîl bîyaro ca. Tewr zaf zî seba qedîyayîşê pêvajoyanê şerî, xurtbîyayîşê sîyasetê demokratîke û mabênê sinifanê komelî de ronayîşê fersendê dîyalogî, gama ke bêro eştene zaf tarîxî ya. Seba averşîyayîşê aştîya komelî teyna nîzamnameyê huqûqî bes nîyê; pîya lazim o naskerdişê di-hetî, hemwelatijbîyayîşo azad û yewbînî, bawerîya demokratîke û fikrê pîyacuyîye xurt bêrê kerdene. Nîqaşê 'heqê hêvîye' zî rayîrê nê ra ne teyna yew nîqaşo huqûqî yo, belkî bîyo yew ra sernameyanê bingeyênan ê aştîya komelkî û ameyoxê demokratîkî.