Derdo pîl

Muhîttîn Altun 

Derdê ma yo pîl ziwanê ma yo. Ziwanê ma estbîyişê ma yo,  kamîya ma ya. Ma bi ziwanê xo estê. Kamîya ma pê ziwanê ma dîyar bena. Ziwanê ma ki vindî bi, ma zî vindî benê. Ziwanê ma ki vindî bi, hinî kam/kami zana/ zano ki ma kam ê. Ma ra yew name teyna maneno. Belkî estbîyişê ma yo bîyolojîk dewam bikero. La estbîyişê ma yo komelkî û kulturî, tarîxî ra sîl beno. Hinî tarîx sey yew şarê merdeyî qala ma keno. Sey yew ziwanê merdeyî qala ziwandê ma keno. Sey sumeran û sumerkî ...

Derdê ziwanî, derdê estbîyiş û çinbîyişî yo. Derdê cuwîyayişî û mergî yo. Derdê kê ki bi, kê xo rê şinê yew doxtorî het.  Eke gerek kerd kê doxtoran ser ra geyrenê. Kê xo rê yew derman geyrenê. Kê cayê xo di pawebê mewtî nêvindenê. Derdê kê ek derdê estbîyişî û çinbîyişî bo, ek derdê mendiş û nêmendişî bo ganî kê hinîya zaf çepernê. Hinîya vîş pelanê xo biweşanê. Ek kê bieşkê xo biresnê halê weşîyi.

Dermanê derdê estbîyişî çina yo? Çina eşkeno ma û ziwanê ma vindîbîyişî ra, çinbîyişî ra, mergî ra bixelesno? Dermanê derdê estbîyişî felsefo yo, coka pê felsefeyî kê derdê estbîyişî fam kenê.  Dermanê derdê estbîyişî hîş û vîrê zanistî yo. Ek ma ziwandê xo ser o cigeyrayişanê zanistî nê kerê; ma tarîxê ziwanê xo nêkinitê, ma ziwanê xo ser xebatanê lîngûîstîk nêkerê ma nêeşkenê xo rê yew rayerê heyat û estbîyişî akerê. Ek ma ilmê ci nêzanê ma nêeşkenê mîrasê xo yê folkrorîk zî arê bidê. Kulturê ma ona bêwayer maneno.

Feqet yew çî est o ki ma nêeşkenê bêyî ci xo biresnê dermanê xo. Felsefeyî ra ver, zanistî ra ver marê yew qerar lazim o. Ma rê qerarê estbîyişî lazim o. Ma ganî yew qerar bidê ki, deray ma wazenê estbîyişê xo yê tarîxî rê wayer vecîyê nê nêwazenê? Ma ganî qerar bidê ki ma mergê ziwanê xo rê razî yê nê razî nîyê?  Ma ganî derheqê xo û qederê xo di yew qerar bidê. Ma ganî cewabê persê; "Ez wazena na dinya di senê hewa est biba." bidê.

Ma ewro çi qerar bidê meştê ma zî beno o. Ma kirdî raşta zî çina wazenê? Eyro roj, rojê qederî yo. Rojê qerarî yo. Ma, do qederê xo, pê destanê xo, çaredê xo ser o binûsê. Yew nîyeto baş, yew îradeyo zexm ma rê lazim o. Ganî ma vajê: "Kirdkî/kirmanckî!"  û pay biedelîyê. Naye yew. Heto bîn ra ma rê yew îttîfaqê ziwanî û yew rayvistişo saxlem lazim o. Kam/kami kirda/kirdo ki nêwazeno ziwanê ci vindî bibo, ganî biwaza /biwazo û bieşko/bieşka seba ziwanê xo bêro/ bêra têhet. Seba ziwanê xo têreydir kar û xebati bikerê. Ewro zaf merdimê ma seba ziwanê xo xebat kenê, sîfleyi wenê. Ferhangan hadirnenê. Gramer hadre kenê. Kovaran vecenê. Keyepelan hadre kenê. 

Kami/ kamî seba kirdkî yew kerra yew kerra ser naya, yew karo erjîyaye û omarkîn kerdo. Wazîfeyê xo yê welatpetwerîyi ardo ardo ca. Cûwamêrd o yo û ciwanik a ya ki kerraya xo bîyaro, kerraya ronaya ser na. Ma emeg û sîfleya yewbînan takdîr bikerê. Taqdîr yew tewirê rexneyî (eleştiri) yo. Rexneyo pozîtîf o. Rexneyo negatîf zî lazim o. Rexne, dermanê averberdişê kar û xebatan o. 

Ma ha yew merhela de yê ki ma sifir ra dest bide nêkenê. Bindê detê ma di xebatê ercîyayeyî estê. La nê xebatî hinîya zaf xebatê şexsî yê. Xebatê komî yê. Yew rayvistişo pêruyî çinîk o. Herkes hetê xo ra yew xebati keno. La nê xebatî yew qanal di nêresenê pê. Raşteyi na na ya ki, ziwano bêrayviste nêeşkeno pay ra vindero. Ma mecbûr ê ki rayvistişê ziwanê xo ronê, daz bikerê. 

Tay problemê ma yê ki hîmanê rayvistişî zeîf kenê estê. Kê ki bineykî bin û binişeyê nê probleman kenenê; kê veynenê ki problemê şexsî, pênêkerdişê sîyasî benê sebeb. La pers no yo: Ziwanê ma ki vindî bi; hinî ez kam bo çi yo, ti kam ba çi yo?  Ziwanê ma ki vindî bi; fikrê to yo sîyasî no bo çî yo, fikrê min o sîyasî yê bîn bo çî yo. Ma kam benê wa bibê, ma kam fikro sîyasî ra benê wa bibê, ganî ma vajê: "Ver verî ziwanê ma", naye ser o pê bikerê, yew îtîfaqê ziwanî ronê.

Yew îtîfaqê ziwanî çi tewir ronîyeno? Mekanîzmaya tewr maqûli sazkerdişê yew meclîsî yo. Kam/kami ki biwaza/ biwazo seba kirdkî yew kerra yewna kerra ser bina/bino eşkena/eşkeno bi rayerê ney meclîsî havila xo biresno ziwanê xo. Yew eşkeno kar û xebatanê ziwanî ray fîno. Yew eşkeno pratîkê ci bikero,  mesela eşkeno dew bi dewi bigeyro, arêdayoxîyi bikero/bikera. Yew eşkeno/eşkena xebatan fînanse bikera/bikero.

Halê hazir yew meclîsê kirdkî/kirmanckî est o. Zaf aktîf nêbo zî na yew serri bena ki xebat keno. Her kird/kirdi eşkena/eşkeno bi cagirewtişê xo, bi paştidayişê xo hetkariya xebatanê pawitiş û averberdişê ziwanê xo bikero/bikera. Yew gureyê meclîsî yê bingeyin, tayînkerdişê sîyasetê ziwanî yo. Yew sîyaseto pêruyin ê ziwanî yê kurdan est o. La hal û wazîyetê kirdkî yê xoser yê tarîxî û komelî yew sîyaseto hinîya xoser wazeno. Yew sîyaseto ki him ziwanê ma bipawo, vernîya sîyasetê asîmîlasyoni bigîro, nêverdo ki der û dormereyê ki wazenê yewîya şarê kurd cîyayîya ziwanê ma ser ra bixerepnê tepîşo, bi averberdişê kirdkî hêz û quwet bido yewîya kurdan a mîllî. Ney qeydeyî ser, Meclîsê Kirdkî hinîya vîş bibo aktîf.