Evîna ku dîrok û çand li Meyafarqînê zindî kir

“Evîn heke bi paqijiya dil neyê parastin, dibe agir; lê heke bi bawerî û sebrê were hilgirtin, dibe ronahiya ruhê mirov.”

Zembîlfiroş yek ji şaheserên herî mezin ên wêjeya kurdî ye. Ev destan ne tenê çîrokeke evînê ye, lê di heman demê de çîroka ruh, sebir, îman û şerê li dijî nefsê ye. Ev berhem di nav gelê kurd de bi salan wek çîrokeke devkî hatiye vegotin û dengbêjan ew ji nifşekî bo nifşekî parastiye. Piştre jî ew ket nav wêjeya klasîk a kurdî û bû yek ji berhemên ku dîrok, çand û ruhaniyeta kurdan nîşan dide.

Ev çîrok li cihekî ku di dîrokê de bi navê Meyafarqîn (Farqîn) tê zanîn derbas dibe. Meyafarqîn (Farqîn) di sedsalên 10 û 11an de paytexta dewleta Merwaniyan bû. Ev bajar di wê serdemê de navendeke girîng a bazirganî, zanist, huner û jiyana bajarî bû. Heta îro jî gelek berhemên dîrokî yên Merwaniyan li wir in. Keleha Zembîlfiroş û gelek avahiyên kevnar şahidiya wê medeniyeta kurdî dikin. Her wiha di serdema Eyyûbiyan de jî Meyafarqîn (Farqîn) bû navendeke girîng û mizgefta Selahaddîn Eyyûbî heta îro wek şahesera mîmariya kurdî radiweste.

Navê “Zembîlfiroş” bernavka lehengê mêr ê vê çîrokê ye. Di heman demê de pîşeya wî jî nîşan dide. Wî zembîl çêdikirin û difirotin da ku debara xwe bike. Dibêjin ku ew lawê mîrekî dewlemend bû, lê piştî ku li goristanekê hestiyên mirovekî mirî dît, fêm kir ku dinya demborî ye. Ji wê gavê ve wî hemû dewlemendî terikand û rêya tobe û ruhaniyetê hilbijart.

Destana Zembîlfiroş û beytên wê yên kurdî, bi sedan salan di nav kevneşopiya dengbêjiyê de bi awayê devkî hatin parastin û veguhastin. Piştre gelek nivîskar û helbestvanên klasîk ên kurd ev destan nivîsand û bûn sedem ku bigihîje heta roja me. Di nav wan de navê herî girîng Feqiyê Teyran tê bibîranîn. Ew di sedsala 16an de yek ji wersiyonên herî navdar û manzûm ên vê destanê nivîsî. Di sedsala 18an de jî Mele Mehmûdê Bazîdî an jî Mûradxanê Bayezîdî, ev berhem xist nav wêjeya nivîskî ya kurdî û ew parast. Her wiha tê gotin ku Melayê Bateyî jî di berhemên nivîskî yên Zembîlfiroş de ked daye. Lê di nav edebiyat û gotinên gelêrî de, dema ku behsa nivîsandina beytên Zembîlfiroşê tê kirin, piranî navê Feqiyê Teyran tê bîra mirovan.

Dema ku Zembîlfiroş gihîşt Meyafarqînê (Farqîn), ew bi zembîlên xwe di sûk û mihelan de digeriya. Dengbêj vî dîmenî bi van beytan vedibêjin:

“Zembîlfiroş zembîlan tîne, rebeno zembîlan tîne

Sûk û mihela digerîne, sûk û mihela digerîne

Gulxatûn li bircê dibîne

Aqil diçe sewda dimîne, aqil diçe sewda dimîne…”

Di van peyvan de tê dîtin ku Gulxatûn li ser birca qesrê Zembîlfiroş dibîne û di wê gavê de dilê wê bi evîna wî tije dibe. Aqil û hişê wê diçe û tenê sewda û evîn dimîne.

Piştre Xatûn bi hezkirin û şewqeke mezin gazî Zembîlfiroş dike û dixwaze ku ew were qesrê. Dengbêj vê beşê bi van gotinan dibêjin:

“Kuro sêlka vir de bîne, Mîr dixwaze te bibîne

Buha buha ji te bistîne, lawiko ez brîndar im

Çavên min mîna eynan e

Biskê min mîna qeytan e

Diranê min mîna mircan in…”

Di van beytan de Xatûn bedewiya xwe û birîna evînê vedibêje. Ew bi peyvên şairane dixwaze dilê Zembîlfiroş bi dest bixe û wî bîne nav qesrê.

Lê Zembîlfiroş mirovekî tobedar û derwêş bû. Wî nedixwest ku ji rêya xwe ya ronahiyê dûr bikeve. Bersiva wî ya ku di nav kurdan de bûye sembola îffet û paqijiya ruhê mirov ev e:

“Xatûnê wez tobedar im, hurmetê wez tobedar im

Ez ji Rebê jorî nikarim, zarok birçî ne li mal in…”

Xatûnê di beytên din de jî wiha bersiv daye:

“Zembîlfiroş lawikê derwêş e, bi rebeno lawikê derwêş e

Kerem bike tu were pêş e, buhayê zembîlên xwe bêje…”

Ev peyv di ruhê çîrokê de cihê herî mezin digire. Ji ber ku Zembîlfiroş ne tenê evînekê red dike; ew paqijiya ruhê xwe, baweriya xwe û fedakariya li hemberî nefsê diparêze.

Di hin rîwayetan de tê gotin ku Xatûn şevekê bi dizî çû cihê ku Zembîlfiroş razabû. Lê ew ji dengê xalxalên lingan têgihişt ku ew ne jina wî ye û cihê xwe terikand. Ev beş nîşana sebir û rastiya wî ye.

Heta îro jî Zembîlfiroş di nav gelê kurd de dijî. Dengbêj di şevbihêrk û civînan de ev destan bi stran û helbestan vedibêjin. Ev berhem ne tenê çîrokeke evînê ye; ew di heman demê de nîşana çanda bajarî ya kurdan, ruhaniyeta wêjeya kurdî û dîroka Meyafarqînê (Farqîn) ye.