Gefên li ser Şengalê û peymana Rêber Apo
Bandora Rêber Apo li ser Şengalê ne tenê bandoreke siyasî ye, bandoreke hebûnî ye. Dema hêzên serdest li beramberî hovîtiya DAIŞê Şingal bi tenê hişt, felsefeya ‘Parastina Cewherî’ ya Rêber Apo bû mertalê herî mezin. Îro civaka êzidî ku xwe bi paradîgmaya ‘Civaka Demokratîk, Ekolojîk û Azadiya Jinan’ bi rê ve dibe, îradeya xwe ji vê perspektîfê werdigire. Rêber Apo bi peyamên xwe rê nîşanî dewletan dide ku li şûna şer û îmhayê, rêbazên demokratîk esas bigirin.
Pêvajoya entegrasyona demokratîk a ku li Tirkiye û bakurê Kurdistanê wekî rojeveke sereke tê nîqaşkirin, ne tenê mijareke sînorî yan jî herêmî ye; berovajî vê yekê, ev pêvajo encama felsefeyeke kûr e ku dixwaze bingeha jiyana hevpar a gelan li ser hîmên azadî û wekheviyê ava bike. Di salvegera ‘Banga Aştî û Civaka Demokratîk’ de, dema ku em li paş xwe dinihêrin, em dibînin ku di nav salekê de gavên gelekî girîng hatin avêtin. Ev gavên ku bi kedeke mezin û bi pêşengiya Rêber Apo hatine honandin, rê li ber şerên mezin girtine û ji bo gelê kurd û hemû gelên herêmê bûne hêviyeke nû. Lê belê, her çiqas Tevgera Azadiyê û Rêber Apo bi peyamên xwe îradeyeke xurt a çareseriyê nîşan dabin jî, aliyê dewletê hîn jî di nav dudiliyê de ye. Divê êdî dewlet ji polîtîkayên rojane derkeve û gavan di asta qanûnî û destûrî de biavêje. Çareserî bi gotinên vala nabe; çareserî bi naskirina nasnameya demokratîk a gelê kurd û bi misogerkirina azadiya fizîkî ya Rêber Apo pêkan e. Azadiya fizîkî ya Rêber Apo ne tenê daxwazeke siyasî ye, di heman demê de mifteya vekirina deriyên aştiyeke mayinde ye ku dikare hemû Rojhilata Navîn ji krîzan rizgar bike.
Yek ji tespîtên herî bingehîn û dîrokî ku di vê pêvajoyê de derdikeve pêş, ev e ku ‘kurd û tirk bêyî hev nabin’. Ev gotin ne tenê ji bo aştiyeke demkî hatiye gotin; ev tespîtek felsefîk, dîrokî û sosyolojîk e. Di dîroka Mezopotamya û Anatolyayê de, ev her du gel her tim bandor li hev kirine û di kêliyên herî dijwar de mil dane hev. Lê belê, pergala dewletê ya neteweperest ev hevkarî her tim ji bo berjewendiyên xwe yên desthilatdarî bi kar aniye û kurd ji mafên wan ên bingehîn bêpar hiştine. Di sîstema nû ya ku em behsa wê dikin de, divê kurd û tirk di rêveberiya dewletê de bi awayekî wekhev cih bigirin. Peyamên ku ji Îmraliyê tên, di esasê de rê nîşanî dewletê didin ku xwe ji nû ve ava bike. Mixabin, desthilatdarî carna van peyaman bi qestî şaş fêm dike yan jî ji bo demqezenckirinê bi kar tîne. Heta ku gava qanûnî neyê avêtin û statuya gelê kurd neyê naskirin, her peyam dê di valahiyê de bimîne. Lewma, entegrasyona demokratîk tê wateya naskirina îradeya gelan û parvekirina desthilatdariyê bi civakê re.
Dema em bala xwe didin ser Şengalê, em dibînin ku bandora vê felsefeya demokratîk li wir gihîştiye lûtkeyê. Civaka êzidî, piştî fermana 74an, hebûna xwe bi fikrên Rêber Apo parast û sîstema xwe ya xwebirêveberiyê ava kir. Şingal îro bûye qada pratîkbûna neteweya demokratîk. Tevî ku ji aliyê erdnîgarî ve peywendiyeke rasterast a Şengalê bi Tirkiyeyê re nîn e, lê dewleta tirk bi berdewamî gefan li ser vê axê dixwe. Ev gef nîşan didin ku dewleta tirk ji modela xwebirêveberiya êzidiyan ditirse. Şerê taybet ê ku li ser Şengalê tê meşandin, armanc dike ku vîna civaka êzidî bişikîne û wan ji axa wan dûr bixe. Banga ‘Aştî û Civaka Demokratîk’ ji bo gelê Şengalê jî destkeftiyeke mezin e; ji ber ku rawestandina şer û pêşketina demokrasiyê li Bakur, rasterast bandorê li ewlehiya Şengalê jî dike. Aştiyeke li Enqereyê yan jî Amedê, tê wateya kêmkirina gefên li ser çiyayê Şengalê.
Di vê navberê de, divê rola hikûmeta navendî ya Iraqê jî bi tundî were rexnekirin. 11 sal di ser fermanê re derbas bûn, lê hîn jî Iraq naxwaze Şengalê wekî parçeyeke wekhev a welat bibîne. Civaka êzidî bi hezaran şehîd dan da ku axa Iraqê ji DAIŞê biparêze, lê îro Iraq mafên wan ên herî bingehîn nas nake. Helwesta Iraqê ya ‘bêçareseriyê’ tenê xizmeta dijminên demokrasiyê dike. Pêwîst e hikûmeta Iraqê êdî gavan biavêje û civaka êzidî wekî îradeyeke siyasî qebûl bike. Entegrasyona demokratîk li vir jî dibe çareserî: Şingaleke xweser di nav Iraqeke demokratîk de. Ev model, yekparebûna Iraqê xurttir dike, ne ku lawaz dike. Parastina Şengalê ya ku ji aliyê zarokên vî gelî ve tê kirin, divê di asta navneteweyî û di qanûnên Iraqê de bi awayekî fermî were naskirin. Hêzên parastina êzidiyan, ne hêzên li derveyî qanûnê ne, ew rûmeta vê civakê ne û divê di nav sîstema parastina giştî de cihê xwe bigirin.
Di bingeha hemû van nîqaşan de, mijara herî girîng rola jinan e. Rêber Apo di peyamên xwe yên taybet de, wekî ya 8ê Adarê, her tim destnîşan dike ku bêyî azadiya jinan, azadiya civakê ne pêkan e. Jin pêşengên entegrasyona demokratîk in. Ger jin di nav sîstemeke nû de bi vîn û nasnameya xwe cih negirin, ew sîstem dê di demeke kurt de bibe dubareya sîstemên desthilatdar û mêrperest. Krîzên ku îro li Rojhilata Navîn diqewimin, encama neqedandina şoreşa jinan e. Lewma, ji bo ku çareserî mayinde be û krîzên civakî bi dawî bibin, pêwîst e jin di hemû astên biryardayînê de bin. Ji bo civaka êzidî jî, îradeya jinan a ku piştî fermanê derket pêş, mînaka herî zelal a vê pêşengiyê ye.
Wekî encam, em dikarin bibêjin ku pêvajoya entegrasyona demokratîk ne tenê projeyeke siyasî, di heman demê de vejîneke çandî û mirovî ye. Ji bo serkeftina vê pêvajoyê, divê hemû alî bi berpirsyarî nêzîk bibin. Dewlet divê ji zihniyeta înkarê rizgar bibe, Iraq divê mafên Şengalê nas bike û civak jî divê li dora fikrên azadiyê bibe yek. Azadiya Rêber Apo, statuya Şengalê û pêşengiya jinan sê stûnên sereke ne ku dê pêşerojeke ronahî ji bo hemû gelan ava bikin. Ev têkoşîn heta ku entegrasyoneke rastî û demokratîk pêk neyê, dê li her qadê bi biryardarî berdewam bike.
