Ziwan le edebiyati jinan

Edebiyat pêkhateyg le ziwan, endîşe û arayeyli edebî ye ki kiryey herkam lêyan şîyew bikiryen. Ziwan ki hem amrrazi peywendî insaneyl û hem hellgiri nûrrîn û dinyayan e, bineway edebiyatîş e. Her lewa ki her çînêg le kûmellge, taybetmenî diyarîyêg le ewkargirtini ziwan dêrin, her insanêgîş xawini sebki ziwanî taybeti xwey e. Taybetmenî ziwani regezî yekêg le mijareylêg e ki we sallan e ziwannaseyl tawtûyê ken ta bizanin aya insaneyl le rû ciyawazî regezî, le ziwani taybetêg kellk girin ya ne. Eman werce her basêg hewece we amaje s ki mebest le "ziwani taybet" çes? Irra nimûne henay insan xwazê we şêwey fermîyêg qise bikeyd, le ollgûweyli ciyawazêg le şêwey asayî kellk girêd. Ê ciyawazîye hem le hellwijanini wişe û hem çûziman û hem nawerrûk qumyey.

Diyarî ye ki mebest le ciyawazî regezî le hellsenganini ziwan, ne le bari ciyawazî cesteyî, ki le bari taybetmenyeylêg e ki her insanêg we bûney regezêyew le kûmellge girêdew xwey ya xastir e bûşîm kirreyl û bayes û nebayeseylêg e ki kûmellge irra her regezêg diyarîyew key.

Kûmellgey berjewendîxwaz û piyagsalar ki hebûn û şûnasi jin dîl kirdêye, irra jiyani şexsî û kumellgeyî jin, kirreyli qeyexeyg kîşas ki rey bûn lêyan tawan dêrêd û le her serdemêg, jin we şêwazeyli ciyawaz serkut kiryas.

Desillati piyagsalarî hewll das ki we jin bisellminê le asti piyag niye û ye piyag e ki xawini eqill, endîşe û haz e û jin baye le piyag ferman biwey.

Ê dîrûki dîlî û bindesîye, beşi fireyg le hazi jin le naw birdêye, xwebawerrî û iradey jin lawazew kirdêye û bûyese midû ye ki hemîşe tirsêg le derûnê bû ki neway helleyg bikeyd ya rê diris û nadiris le yekew nekeyd. 

Ê jiyani wekûme, bûyese midû ye ki jin le ewkargirtini ziwanîş kûm bikeyd û irra hellwêjanini wişe û çûzman dillerrawkî biyaştûd û firetir serinc bey. Newetin qise we şêwey raseyrras le taybetmenîyeylêg e ki ziwannaseylêg wek Lakoff lebarey ziwani jinane pêyan amaje ken. Irra nimûne wegûrey şimari fireyg le ziwannaseyl, piyayl firetir le risteyli fermanî û xewerî û jineyl firetir le risteyli pirsyarî kellk girin, çûn jineyl hewece dêrin ki teîd bikiryen û xwebawerrî neyrin.

Şa'ir û nûser le dinyay edebiyat, xweyan le cihani bêsnûrêg hest ken û tûyenin ewey ki lêyan xweş e ew ziwan barin.

Eger le edebiyati kurdî kellhurî bas bikeym û le edebyati kurdî kellhurî îş le bani edebiyati jin hûrdew bûmin, we du beşi edebyati demekî û edebyati nûsekî resîmin. Edebiyati demekîyêg ki demelldem resiyese imrrû û niyewd dîrûkêg irray diyarîyew bikeyd, lawelawe irra minall, edebiyati kar, edebyati dilldarî û edebyati aziyetî girêdew xwey û ta rûji imrrû îş, ciya le edebyati kar ki kemrrengew bûye, şêwazeyli tirê le naw kûmellge berdewam e. Eman beşêg ki cî amaje s û hillaye le naw çêye, edebyati binimilî ye ki jineyli nawçe le seyran û yekewgirtneylêyan weli xwenîni beyteylêg le dilldarî, ewhûr hawirdini xebat û bas le sirûşit, we du kilig ya firetir dane le bin mili xweyan û lêwa rîtm û aheng ciyawazêg danese ê şêwe le edebyat û hunere. Weli damezriyani komari isllamî û sinûreyli tazeyg ki le rû qanûni isllam irra jineyl diyarî kirya, pay jin le kumellge birrya û aşkira bûni deng, ceste û bini mili jin hiram kirya, ê sebk e le edebyat werew neman çê. 

Edebiyati nûsekî jin le beşi kurdî kellhurî îş, dîrûki zûneyg neyrêd û yekimîn nûsmaneyl ley beşe hillaye hellgerdêdew sê dehe pêştir û jimari ê berhemeylîşe kilig şimar e. Eman ew çişte ki serinc rakîş û basi ê witare se, karîgerî gûyerryaneyli kumellgeyî û siyasî le kumellgey kurdistan, le bani ziwan û nawerrûki edebiyati jineyl le beşi kurdî kellhurî ye.

Kumellgey kurdistan ki we deyan sall e le berayberi dijmineyl, berxwedan key, xawini azmûnêg irra jiyani jin îş e. jin ki hemîşe nawê leway qurbanî xiryasew lû nawi zarrû û le gişt şerreylê ki desawey nizami piyagsalarî ye leway aweyiştey bêdesillatêg bas lê kiriyas, le kumellgey kurdistan beşdari parêzwanî le xwey û willat bûye, ta bitûyenê hazêg ki le dirîjay hizaran sall lê senyas, leynû zînêyew bikeyd û we rihi aştîxwazaneygew jiyan manadarew bikey.

Jin we beşdar bûn le şerr irra azadî, dî çewerrê niye ta piyag we hanay birresêd, çûn resîyesew azadî tenya le rê têkûşanew we des tê. Jin we leywa bawerrêgew, dî sillawengari jiyanê grêdew des û xwey we xawini birryar û endîşe zanêd.

Xwebawerrî jin, le ziwanîşê diyar deyd û dî ew çûzimaneyle ki nîşaney bindesî jin e, şûn xwey deyde ziwani hazdarêg ki tiris û dillerrawkî le tê cî neyrê. Jin dî irra we ziwan hawirdini qiseylê, le şûni teîd kirdin niye û leway aweyştey serwexweyêg qise keyd. 

Karîgerî dîrûki şerr û berxwedani jin le kurdistan, le berhemi jineyli şa'ir û nûser îş ki le rê nûsanew, dengêyan berzew ken, dûnîmin. 

Leway her kumellgey tir, jineyli şa'iri kurd kellhur ciyawazîyeylêg le ziwan û nawerrûk û stayli edebîyan dêrin. Irra nimûne kesanêg hen ki hêman şunasi regezi xweyan weser nekirdine û le nûrîni piyaganewe nûsin, ya we midû astengyeyli kumellge, naimêdî le berhemêyan dûnîmin, emanê kesanê ki berdewam lepisay berhem tyerin, werew ziwan û nawerrûki hazdarêg çin.

Le edebiyati jineyli kurdi kellhur, le dehey wiyerde ta îse, şahidi ziwanêg rasayrras, pirr haz û bêgumanawîymin ki diyar dey ê ziwane weli pêwaneylê ki irra ziwani jinane le layen ziwannaseylew bas lê kiryas ciyawaz e û ye manayg bêcge xwebawerrî û irade le jini şa'ir ley nawçe neyrê.

Bas le azadî jiyani takekesî û mafeyli yekimîn ta azadî kumellge ley berhemeyle, nîşan dey ki ê jineyle lepisay haz xweyan pêya ken û tûyenin imêdêg irra banani rûşini kumellge bûn.

(KELHÛRÎ)