Hafizeya kurdan a kolektîf

Di nav me kurdan de, dengbêjî ne tenê cureyekî hunerê ye; ew dibistanek e, dadgehek e, pirtûkxaneyek e û herî girîng, ew dilê hafizeya kolektîf e. Di wan demên de ku pênûs û kaxiz qedexe bûn, dengbêjan bi awazên xwe, bi gotinên xwe yên efsûnî, behsa dîroka vî gelî dikir. Her kilamek, mîna neqşekê ye ku li ser kevirê hafizeya me hatiye çêkirin.

Kilamên dengbêjan, tenê behsa bûyeran nakin; ew hestên gel, hêvî, tirs û evînên wan jî digihînin me. Gava dengbêjek kilamekê dibêje, ew tenê stranekê pêşkêş nake; ew ruhê gelekî ji kûrahiyên rabirdûyê derdixe û di nav guhên nifşên nû de diçîne. Ji ber vê yekê, dengbêjî hem parastina hafizeyê ye; hem jî afirandin û nûkirina hafizeyê ye. Ew, mîna neqşekê ye ku her nifşek li ser wê neqşê tiştekî nû lê zêde dike, lê bingeha wê her tim weke xwe dimîne.

Ziman, ji bo her civakê, hem amûreke ragihandinê ye; hem jî koda nasnameyê û kilîda hafizeya kolektîf e. Zimanê kurdî, bi hemû zaravayên xwe, bi hemû devokên xwe, mîna kelehekê ye ku hafizeya me di nav xwe de parastiye. Her peyveke kurdî, mîna dengekî kevnar e ku ji kûrahiyên dîrokê tê û çîrokekê vedibêje.

Wexta ku kurdî di bin zext û zordariyên girantir de bû, dayikên kurd bûn parêzvanên vê kelehê. Wan bi lorîkên xwe, bi çîrokên xwe yên şevbihêrkan, bi gotinên xwe yên pîroz, zimanê kurdî di nav dilê zarokên xwe de çand. Ev çandinî, hem fêrbûna ziman bû, hem jî fêrbûna nasname, dîrok û hebûnê bû. Ziman, mîna neynikekê ye ku em di nav wê de rûyê xwe yê rastîn dibinîn û bi rêya vê neynikê hafizeya me zelal dimîne.

Hafizeya kurdan a kolektîf, hem bi tiştên xweş û serbilind hem jî bi êş û trawmeyên hevpar hatiye honandin. Komkujiya Helebçeyê, şewitandina gundan, koçberî û zilm û zordarî... Ev hemû bûyer, mîna birînên kûr in ku li ser ruhê gelekî hatine vekirin. Lê belê, ev birîn, ji bilî êşa ku didin me; di nav me kurdan de girêdanekê jî çêdikin.

Ev êşên hevpar, kurdan li dora hev kom dike. Kesekî ku li Amedê dijî û kesekî ku li Mahabadê dijî, gava qala Helebçeyê tê kirin, heman êşê hîs dike. Ev ‘girêdana derûnî’, dibe bingeha berxwedanê. Ew, hêzê dide gel ku di nav şert û mercên herî dijwar de jî serê xwe netewîne, hêviya xwe wenda neke. Hafizeya êşên hevpar, mîna agirê Newrozê ye ku her sal di dilê me de gur dibe û rêya azadiyê ronî dike.

Her gel xwedî sembol û mekanên hafizeyê ye ku dîroka wî di nav xwe de dihewîne. Ji bo kurdan, ‘Newroz’ ne tenê cejnek e; ew sembola herî mezin a hafizeya kolektîf e. Çîroka Kawa û Dehaq, mîna efsaneyekê ye ku her sal di 21ê Adarê de ji nû ve zindî dibe û ruhê berxwedanê di nav me de gur dike.

Mekan jî, mîna şahidên bêdeng in ku dîroka me vedibêjin. Kelha Hewlêrê, Sûrên Amedê, Meydana Çarçira li Mehabadê û çiyayên Kurdistanê... Ev hemû mekan, ji bilî ku cihên erdnîgariyekê ne; perçeyên hafizeya me ne jî. Gava em li van mekanan digerin, em tenê li kevir û axê nanihêrin; em li dîroka xwe, li êşên xwe, li serhildanên xwe û li hêviyên xwe dinihêrin. Parastina van mekanan, parastina hafizeya me ye, parastina hebûna me ye.

Di sedsala dawî de, edebiyat û hunera kurdî, bûne pirek ku rabirdû û dahatûyê bi hev ve girêdide. Berhemên Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran… Di serdema nûjen de jî, nivîskar, helbestvan, muzîkjen û hunermendên kurd, bi berhemên xwe, hafizeya kolektîf bi şêwazên nûjen tînin ziman.

Romanên kurdî, fîlmên kurdî, muzîka kurdî û hunera dîtbarî, hafizeya me ji qada neteweyî derxistin û birin qada navneteweyî. Îro, ciwanên kurd bi rêya teknolojiyê û medyaya civakî, rastî hafizeya xwe tên. Arşîvên dîjîtal, vîdeoyên kevin û platformên kurdî, derfetê didin ku hafizeya me wenda nebe. 

Hafizeya kurdan a koletktîf, tenê berê xwe nade rabirdûyê; ew ronahiya dahatûya me ye. Ji bo ku em hafizeya xwe biparêzin, divê em hîn bêhtir bi zimanê xwe biaxivin, hîn bêhtir dîroka xwe bixwînin û hîn bêhtir li çanda xwe xwedî derkevin. Divê em ji bîr nekin ku gava em hafizeya xwe biparêzin, em ê hebûna xwe jî diparêzin. Heta ku hafizeya me hebe, em ê jî her tim hebin.