Navenda Zanînê û Mîrateya Perwerdeya Kurdî

" Sembola Medresa Sor baweriya  ku qelem ji şûr bihêztir e."

Dema ku navê Medresa Sor tê gotin, navê Melayê Cizîrî jî tê bîra mirovan. Melayê Cizîrî (1570-1640) yek ji helbestvan û zanyarên kurd e. Ew ne tenê şairek, zana, feylesof û mutasawwifek jî bû.

Di berhemên wî de evîn, zanîn, tasawwuf û hişmendiya mirovî bi hev re têne dîtin. Melayê Cizîrî di pêşketina zimanê kurdî de roleke girîng lîstiye û berhemên wî bûne bingehek ji bo wêjeya kurdî ya klasîk. Tê bawerkirin ku Medresa Sor yek ji wan navendan bû ku şert û mercên zanistî û çandî ji bo geşbûna fikr û berhemên wî navend bû.

Di dîroka kurdan de Emîrtiya Botanê yek ji emîrtiyên herî pêşketî û bihêz bû. Navenda wê Cizîr bû û ev herêm bi zanîn, bazirganî û çandê navdar bû. Emîrên Botanê fêm kiribûn ku pêşketina civakê bêyî zanîn û perwerdeyê ne mimkun e.

Ji ber vê yekê wan piştgirî da medreseyan û şertên guncav ji bo alim û xwendekaran amade kirin. Medresa Sor gelek salan wek navendek zanistî kar kir û bû cihê ku gelek alim û nivîskar lê mezin bûn.

Pergala medreseyan di civaka kurdî de bi sedsalan rola zanîngehê lîstiye. Xwendekar gelek salan li medreseyan diman û bi rêberiya mamosteyan zanistên cuda dixwendin.

Di vê pergalê de tenê hînkirina agahiyan ne armanc bû. Xwendekar fêrî lêkolîn, nîqaş, nivîsandin û berpirsyariya civakî jî dibûn. Ji ber vê yekê gelek kesayetên ku paşê bûne alim, mamoste, nivîskar, ji vê pergalê derketine.

Dîroka perwerdeya kurdî tenê bi dibistanên nûjen dest pê nake. Berî wan jî medrese navendên sereke yên perwerdeyê bûn. Medresa Sor yek ji sembolên herî girîng ên vê dîrokê ye.

Li vê medreseyê zanist û zanîn hatine hilberandin û belavkirin. Li vir gelek xwendekar perwerde bûne û paşê li deverên cuda yên heremê belav bûne. Bi vî awayî Medresa Sor bûye yek ji stûnên sereke yên perwerdeya kurdî ya klasîk.

Ji aliyê sosyolojiyê ve, Medresa Sor tenê saziyek perwerdeyê nîn e. Ew saziyek civakî ye ku di avakirina nasnameya civakê de roleke girîng lîstiye. Medresa Sor ew cih e ku li wê derê nirx, exlaq, çand û bîra kolektîf hatine veguhastin.

Di wan şert û mercan de ku kurdan gelek caran dewlet û saziyên xwe yên fermî tune bûne, medrese bûye amûra parastina ziman, çand û hişmendiya neteweyî. Ji ber vê yekê Medresa Sor ne tenê mîrateyeke dîrokî, her wiha sembola berxwedana çandî û berdewamiya zanînê ye.

Medreseya Sor, Melayê Cizîrî û pergala medreseyan hemû beşên mîrasa dîrokî û çandî ne ku bi sedsalan hişmendî, zanîn û ruhê civaka kurd parastine. Ev navend ne tenê cihê hînkirinê bû, her wiha qada hilberandina fikrî, avakirina nirxan û parastina nasnameya civakî jî bû. Di nav dîwarên Medresa Sor de gelek nifşên alim, helbestvan, mamoste û rêberên civakî mezin bûn; kesên ku paşê li gelek deveran  ronahiya zanînê belav kirin.

Girîngiya Medresa Sor tenê di rabirdûyê de namîne. Ev medrese heta îro jî wek sembola berdewamiya zanînê, hêza çandê û girîngiya perwerdeyê tê dîtin. Her kevirê wê şahidek e ji bo demek ku pirtûk, qelem û fikr wekî nirxên herî bilind hatine qebûlkirin. Ji ber vê yekê Medresa Sor ne tenê mîrateke dîrokî ye, lê her wiha bîra zindî ya civakekê ye ku bi zanînê xwe parastiye û bi zanînê xwe berdewam kiriye.

Ji aliyê sosyolojîk ve, Medresa Sor nîşan dide ku pêşketina civakan tenê bi hêza siyasî an aborî pêk nayê, di serî de bi avakirina hişmendî, perwerde û nirxên civakî pêk tê. Dema ku em li dîroka vê medreseyê dinihêrin, em di rastiyê de li dîroka berxwedana çandî, parastina ziman û veguhastina zanînê dinihêrin. Ev jî tiştek e ku di her dem û şertan de girîngiya xwe diparêze.

Di cîhaneke ku bi lez diguhere û gelek nirxên kevneşopî di bin gefan de ne, peyama Medresa Sor ji me re hîn jî zelal e: neteweyek ku zanînê diparêze, dikare çanda xwe biparêze; neteweyek ku çanda xwe diparêze, dikare dîroka xwe biafirîne û neteweyek ku dîroka xwe dizane, dikare bi bawerî û hêvî ber bi pêşerojê ve here. Ji ber vê yekê Medresa Sor ne tenê bîranînek ji rabirdûyê, ew ronahiyek e jî ku hîn jî pêşerojê ronî dike.