Hîşmendîya tarîxî û tifaqa kurdan: Xoverdayîşê nasnameyî
Spot: Tarîx tena demêko vîyarte nîyo; o rûhê cuye û awankerê ameyoxî yo. No nuşte de mi pîlîya tarîxê kurdan, polîtîkayanê qirkerdişî yê serdestan û mîsyonê tifaqa neteweyî bi felsefeyêk rakerdene şîrove kerd û bala xo ant wezîfeyê ma yê ontolojîkî ser.
Tarîx, heme fealîyetanê ke merdimî kerdê, gêno xo mîyan. Merdimî xo cografya ser o afernênê. Komelî, serê cografya de bi tesîrê averşîyayîşê xo yê zîhnî, ruhanî û karekterî tarîxî dîyar kenê. Tarîx, rûhê averşîyayîşê merdim û komelan o. Tede merdim û heme estbîyayîşî vurîyayîş û bedilîyayîşê tarîxî cuyenê.
Komelê ke dem û mekan de wayîrê hîşmendîya tarîxî nîyê, warê famkerdişî de kêm ê. Kesê ke wayîrê hîşmendîyê tarîxî yê, tarîxî zînde tepişenê. Zanyarê tarîxî, tarîxî "nika" de vînenê. Nika, ravêrdeyêk o ke tarîxê herêmî û pêroyî tede têkilîya xo est a, pîya bedilîyenê û aver şinê. Tarîxê xo famkerdiş û awankerdişê binesazîya ameyoxî, bi hîşmendîya tarîxî ya ewroyî mumkîn o.
Sîstemo kapîtalîst o nikayên, tarîxan keno keyeyê xo û qîymet, kede û tarîxê komelan nêhesibneno, tarîxî zey sermayeyêk keno tekelê xo. Heto bîn ra tarîx, bi giredêyayîşê dem û cografya, averşîyayîşo dînamîk o ke tim cuyen o. Bê xelisîyayîşê nê nêrînişê kapîtalîstî û îdeolojîkî yê serdestan, ma nêeşkenê tarîxê xo yo rastin wayîr bivejîyê. Ganî ma tarîxî "nika" de bixebitnê û bi hîşmendîya azadîye, vîyarte, ewro û ameyoxî mîyan de giredêyayîş awan bikerê û tim biqiseynê. Cuyenê ke nêameyê perskerdene, rast nêcuyîyenê.
Xora tarîxê kurdan bi edet, qîymet, deyîrbaz û bawerîyanê xo ameyo zîndekerdiş. Şarê kurdî, Mezopotamya de seba merdimîye bîyo dergûş û şarêko zaf qedîm o. Tarîxê kurdan xora Gobeklîtepe de bi hawayêko şênber aseno. Kurdî, koka xo resenê Med, Hurî û Mîtannîyanê Koyanê Zagrosî. Bi lehçeyanê xo yê kurmancî, zazakî, soranî, lorî û bi bawerîyanê êzidîyî, elewîyî û sûnîyî; Mezopotamya de kulturêko zaf dewlemend awan kerdo. Labelê nê 80 mîlyon merdimî ewro raştê qedexeyanê ziwanî, parçekerdişê cografî û asîmîlasyonî ameyê û bi fermî nêneyê naskerdene.
Tarîxê heyî, hetê serdestan ra ameyo nuştene, coka terefgîr o. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan nê rastîye ser o vano: "Heta ke xezalî tarîxê xo nenusê, şêrî do tim qehremanîya xo qisey bikerê." Ewro tarîxê kurdan bi ziwananê çar dewletanê cîyayan yeno nuştene û dinya zî nê çîyî rê kor û ker a. Sîstemanê serdestan, seba ke îqtîdarê xo xurt bikerê, nasnameyê kurdan zey tehdîdêk vînenê. Rixmê nê yewî zî, kurdan qirkerdişê zey; 1925 Şêx Seîd, 1930 Zîlan, 1937-38 Dêrsim, 1946 ruxnayîşê Komara Mehabadî, îdamkerdişê Qazî Mihemmedî û 1988 Helepçe vîyarna.
Nê serehewanayîş û qetlîaman waşt ke şarê kurdî de bêhêvîye viraşto, la nêeşkayê koka tarîxî bivurnê. Rixmê zaf kêmanîyan, bêtifaqîye û cîyabîyayîşê eşîretî-mezhebî zî; dayîkan keye de, deyîrbazan kilaman de û extîyaran zî sanikan de ziwan û tarîxê xo pawito.
Ewro Îraq de sîstemo federal, Sûrîye de konfederalîzmo demokratîk (Rojava), Tirkîya de xoverdayîşêko tarîxî û Îran de zî sîyasetê îdamî û qirkerdişî dewam kenê. Netîce de: Bi hîşmendîyêko pêt, ercnayîşê mîyanneteweyî û bi tifaqa kurdan a çar parçeyan, xebatkerdiş gama tewr pîl a. Perwerdeyê ziwanê dayîke û yewbîyayîşê partîyanê sîyasîyan dormaleyê qîymetanê komelkîyan de ferz o. Çîyo ke tarîxê xo vîndî kero, her çîyê xo vîndî keno. Coka cigêrayîş û wayîrvejîyayîşê tarîxî, wezîfeyo ontolojîk ê her kurdî yo.
