Oxford ra heta wezîfeyê xelesnayişê kirmanckîye

Ziwan, tenya wasitayê qiseykerdişî nîyo; ziwan, ruh û tarîxê yew şarî yo, kulturê ey o, vîr û hafizayê ey o. Fîlmê Gêj û Dahî (The Professor and the Madman), awankerdişê Ferhengê Îngîlîzkî yê Oxfordî (OED) qisey keno. Fîlm de profesor James Murray esto ke wazeno ferhengê tewr pîl yê Îngîlîzkî binuso. Labelê hemkarê ey o tewr pîl, nêweşxaneyê gêjan de yo: Dr. William Chester Minor. Minor, nêweşxane ra bi hezaran çekuyan arê dano, etîmolojîya înan vineno û rûşneno Murrayî rê.

No fîlm musneno ma ke; xelesnayişê yew ziwanî, tenya karê akademîsyenan, maliman û dezgehan nîyo. Ganî merdimî, şar bi xo, şarê ke bi o ziwan qisey keno, dima çekuyan şêro û ziwanê xo rê wayîr vecîyo. Yew ziwan eke mîyanê dêsanê akademîye de bimano, o ziwan mîreno. Ziwan, bi nefesê şarî weşîya xo rameno.

Kirmanckî: Ziwanêko ke vîndî beno

Ewro, vera ziwananê serdestan de, bi seyan ziwanî mîrenê. Ziwanê ma Kirmanckî (Kirdkî, kirmanckî, dimilkî, zazakî) zî mîyanê nê ziwanan de yo. UNESCO ra gore ziwanê kirmanckî binê tehlukeyê vîndîbîyayîşî de yo û eke wina şêro, do çend neslî dima bi temamî bimiroyo. Verê cû, dewanê ma de, koyanê Dersîm, Çewlîg, Amed, Xarpêt û Sêwreg de şarê ma ziwanê xo bi azadî qisey kerdêne. Domanan bi kirmanckî kay kerdêne, dewijan bi kirmanckî deyîrî vatêne û şîn kerdêne. Labelê nika, koçberîye, asîmîlasyon û şaristanan de nêqiseykerdişê ziwanî ver, kirmanckî roje bi roje vîndî beno.

Barê xelesnayişî: Êdî wextê şarî yo!

Heta nika, seba ke ziwanê ma standard bibo û nêmiro, tayê roşnvîran, nuştoxan û grûban zaf keda pîl daye. Înan alfabeyê ma kerd standard, raştnuştiş afernayî, ferhengî nuştî û pirtûkî çap kerdî. Nê xebatî zaf erjayeyî yê.

Labelê tenya bi xebata çend roşnvîran û dezgehan yew ziwan nêxelesîyeno! Eke şar bi xo, o ziwan nêwano, nêxebitneno û nêdano domananê xo, o ziwan tenya mîyanê pirtûkan de maneno û mergê xo paweno. Cok ra, endî wextê ci ameyo ke zazayî barî bigîrê xo ser. Ma nêeşkenê tenya bipawê ke tayê kesî ziwanê ma bixelesnê. Ganî her zaza bibo Murray û Minorê ziwanê xo.

Ma senî eşkenê ziwanê xo bixelesnê?

Keye de û kuçeyan de kirmanckî qiseykerdiş; çîyo tewr muhîm û tewr lez no yo, ganî ma keyeyanê xo de kirmanckî qisey bikerê. Ziwan ganî bibo ziwanê dayîk û pîyan. Eke doman-gedeyanê ma nê ziwanî nêmusê, ameyoxê ziwanî çin o. Dayîk û pîyî ganî bi domananê xo reyde bi kirmanckî qisey bikerê. Ma domananê xo rê sanikanê kirmanckî vajê, deyîranê kirmanckî bidê goşdarîkerdiş. Ziwanê dayîke, şitê dayîke yo; ma qet nê şitî domananê xo ra mebirnê. Şarê zazayî ganî teber de, kuçeyan de, dikanan de zî ziwanê xo bixebitno û ziwanê xo ra şerm nêkero.

Her zaza yew seyvanê çekuyan o, fîlmê Gêj û Dahî de Minor senîn nêweşxane de çekuyî arê dayêne, ma zî ganî wina bikerê. Zazayê ke ewro şaristanan de, an zî Ewropa de ciwîyenê, ganî şêrê dewanê xo. Ma pîyê xo, kalik û pîrikanê xo dir qisey bikerê. Çekuyanê ke înan vîr de mendê, nameyê vaşan, dar û berî, nameyê hacetan û xebatan kom bikerê. Nê çekuyan binusê, qeyd bikerê û platformanê dîjîtalan de vila bikerê. Her çekuya ke ma qeyd kenê, sey yew kerraya serê dêsê ziwanê ma ya ke nêverdana o dês birijiyo.

Wendiş û nuştiş: Yew ziwan tenya bi qiseykerdişî tam nêxelesîyeno, ganî wendiş û nuştiş zî bibo. Ewro xeylê pirtûkî, kovarî û rojnameyî bi kirmanckî estê. Ganî her zaza, şêro înan biherîno û biwano. Ma dest pê bikerê alfabeyê ziwanê xo bimusê. Telefonanê xo de, medyaya komelkî de, mesajê xo bi kirmanckî binusê. Heta ke ma ziwanê xo nêkerê ziwanê teknolojî û wendişî, ziwanê ma tepa maneno.

Wayîrvejîyayişê kulturî: Kirmanckî yew zîhnîyet a. Vateyê verînan, metelokî, deyîrî û sanikî kulturê ma yê. Ganî ciwanê zazayan nê kulturî bimusê. Şêrê şewbêrkan de bi kirmanckî sohbet bikerê. Veyveyanê xo de deyîranê Kirmanckî vajê, govendan bi kulturê xo bigîrê.

Kilîdê zindanî destê ma de yo

Fîlmê Gêj ve Dahî de, gêjo ke zindan de bi, bi xebata xo ya çekuyan, hem xo xelesna hem zî ziwanê Îngîlîzkî kerd pîl. Ewro şarê zazayî zî mîyanê yew zindanê asîmîlasyonî de yo. Labelê kilîdê nê zindanî, destê ma de yo. O kilîd, ziwanê ma yo.

Eke ma ziwanê xo vîndî bikerê, ma tarîxê xo, kulturê xo û nasnameyê xo zî vîndî kenê. Nika ra pey, zazayî ganî nêpawê ke dewlet, mekteb, an zî tayê ronşvîrî ziwanê înan bixelesnê. Xeleskarê ziwanê kirmanckî, şarê zazayî bi xo yo! Raşt bêrê, ma destê xo bidê yewbînan û ziwanê xo tarîxî ra, tarîtîye ra teslîmê mergî nêkerê.