Rêzan Gezer: Astengî nakokiyên siyaseta Enqereyê ye

Piştî ku Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan di 27ê Sibata 2025an de banga Aştî û Civaka Demokratîk kir, li Tirkiyeyê demek dirêj e mijarên entegrasyona demokratîk û guhertina qanûnan di rojevê de ye. Her çend milê kurdan gavên şênber avêt jî, milê dewletê gav neavêtiye. Ji bo li ser Mafê Hêviyê gav bên avêtin nîqaş tên kirin. Her çend rayedarên hikûmetê dîrok piştî cejna Remezanê nîşan dabûn jî, heta niha ti gav nehatine avêtin. Rêvebera Şaxa OHDê ya Stenbolê Rezan Gezer têkildarî girîngiya gavên hiqûqî û siyasî û her wiha guhertina zagonên demokratîk û azadiyê nirxandin kirin. 

Destûra bingehîn a heyî çiqas xizmeta pêvajo ya Civaka Aştî û Demokratîk dike?

Di salên dawî de hewldanên ji bo pêşxistina civakeke aştîxwaz û demokratîk li Tirkiyeyê, bi rêya çarçoveya qanûnî û pratîkî didome. Nivîsên wekî Destûra Bingehîn û Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê (PMME) bi garantîkirina mafên bingehîn ên wekî azadiya raman û xweîfadekirinê, mafê darizandineke adil û beşdariya siyasî, bingehek xurt û zelal pêşkêş dike. Lê, di salên dawî de sînordarkirinên li ser azadiya raman û îfadeyê, nîqaşên li ser serxwebûna dadweriyê û rexneyên li ser wekheviyê di pêşbaziya siyasî de pirsên li ser asta ku ev çarçove di pratîkê de bi bandor e, di rojevê de dihêle. 

Her çiqas ezmûnên berê yên wekî Pêvajoya Aştiyê girîngiya diyalog û danûstandinan di warê birêkûpêkiyeke civakî ya aştiyane de, nîşan dabe jî, îro polîtîkayên ewlehiyê û berberiya siyasî bûne mijarên sereke. Nîqaşên li ser baweriya bi xebatên saziyên li Tirkiyeyê jî rasterast bandorê li ser kalîteya pêvajoya demokratîk dikin. Di encamê de, her çend potansiyela aştî û demokrasiyê li Tirkiyeyê di asta sazî û civakî de hebe jî, xuya ye ku pêkanîna tevahî ya vê potansiyelê bi sepandina domdartir a maf û azadiyan, zêdebûna baweriya bi saziyan û xurtkirina zemîneke diyaloga siyasî ya berfireh ve girêdayî ye.

Ji bo Aştî û Civaka Demokratîk divê di qanûnan de guhertinek çawa bê kirin? 

Li Tirkiyeyê, ji bo civakeke aştîxwaz û demokratîk, ewil pêdivî bi parastin û misogeriya mafên heyî heye. Divê maf bi zagonên zelal û xurt bên parastin. Di vê çarçoveyê de, divê sînordarkirinên li ser mafên bingehîn ên di destûra bingehîn de bi awayekî tengtir û zelaltir werin destnîşankirin. Divê îfadeyên nezelal di rêziknameyên wekî Qanûna Cezayê ya Tirkiyeyê û Qanûna Dij-Terorê de (mînak, derbarê sûcên propagandayê an heqaretê de) bêhtir pêşbînîkirî bên kirin. Ev ê hevsengiyeke xurttir a di navbera azadiya îfadeyê û ewlehiyê de ava bike. Dê bi vî rengî çarçoveya nîqaşa civakî berfireh bike. Baştirkirina pergalên dadwerî û hilbijartinê jî ji bo avakirina baweriya saziyan girîng in. Serxwebûnkirina saziya Lijneya Dadger û Dozgeran û zelalbûna pêvajoyên Lijneya Bilind a Hilbijartinê dikare pêvajoyên demokratîk xurt bike. Bi tevahî, tişta pêwîst e ev e ku pergala nû, bi qaîdeyên xwe yên nû, bi awayekî bêalî, zelaltir û berfirehtir werin sepandin.

Bi van qanûnên heyî ‘Entegrasyona Demokratîk’ mimkûn e? 

Entegrasyona demokratîk, bi gelemperî tê wateya tevlêkirina nasnameyên etnîkî, çandî, siyasî yên cihêreng ku di nav hebûna dewleta heyî de bi rêbazên bê tundûtûjî, bi berfirehkirina hemwelatîbûna wekhev, temsîliyeta siyasî û mafên wekhev e. Li şûna veqetandin an pevçûnê, modelek entegrasyonê ye ku tê de kes û kom li ber qanûnê wekhev têne naskirin, dikarin beşdarî pêvajoyên siyasî bibin û dikarin nasnameyên xwe diyar bikin. Ev model hem mafê dengdanê diparêze hem jî tevlêbûna di warên ziman, çand, beşdarbûna di rêveberiya herêmî û azadiya derbirînê de jî diparêze. Di pergalên rêveberiya navendî yên mîna Tirkiyeyê de, entegrasyona demokratîk hindik be jî pêkan e. Ji ber ku mekanîzmayên wekî mafê dengdan û hilbijartinê, mafê avakirina partiyên siyasî jixwe hene. Lê, hin faktorên sînordar - mînak, şîrovekirina berfireh a qanûnên dij-terorê, hêzên sînorkirî yên hikûmetên herêmî, an hesasiyetên destûrî yên der barê daxwazên li ser bingeha nasnameyê de - dikarin rê li ber kûrkirina entegrasyonê bigirin. Ji ber vê yekê, entegrasyon bi tevahî ne mimkûn e. Çarçoveya wê di çarçoveya qanûnî û siyasî ya heyî de teng û nakokiyan bi pêş dixe. Ji bo wê îro bûye sedema nîqaşan. 

Ji bo derxistina ‘zagonên azadiyê’ astengiyên li pêş meclisê çi ne?

Astengiyeke herî mezin a li pêş komîsyon û parlementoyê ya ji bo bicîhanîna qanûnên ku azadiyan berfireh dikin, nebûna lihevkirina siyasî ye. Nebûna hevsengiya di navbera ewlehî û azadiyê de dibe sedema şerê nêrînên cuda. Bi taybetî di warên Qanûna Dij-Terorê de. Gelek fikarên cuda dibin sedem ku gavên azadîparêziyê asteng bikin û dereng bixin. Astengiyeke girîng jî, ji ber cewherê zagonên heyî ye. Hin bendên sînordar ên di Destûra Bingehîn a 1982an de û nezelaliyên di bicîhanîna wan de dikarin bandora rêziknameyan kêm bikin. Ji ber vê yekê, ez bawer dikim ku pirsgirêk ne tenê li ser derxistina qanûnan e. Divê di heman demê de li ser misogerkirina sepandina wan a domdar û pêbawer û pêşxistina mekanîzmayên ji bo çavdêriya vê yekê bên avakirin. 

Heta niha meclisê ti xebat nekirine. Li gorî we çima dirêj û taloq dikin? 

Tevî ragihandina îradeyek ji bo vê yekê jî, nebicîhanîna rêziknameyan, dikare prensîba hêviyên rewa yên welatiyan têk bibe û baweriya bi norman kêm bike. Ev rewş dikare wekî nebûna şefafî û plansaziyê di pêvajoyên ku tê payîn bi armanca beşdariya demokratîk û lihevkirina civakî werin meşandin de jî were şîrovekirin. Yên ku divê pêşî li vê yekê bigirin jî dîsa kesayetên siyasî ne.

Ji ber vê yekê, derengketin ne tenê paşxistineke teknîkî ye. Ew di heman demê de pirsan li ser prensîbên destûrî û îdarî yên derbarê pêkanîna çêkirina qanûnan ên di wextê xwe de, pêşbînîkirî û domdar de derdixe holê. Di vê çarçoveyê de, ravekirineke zelal û maqûl a li ser sedema ku pêvajo bi pêş neketiye, hem ji bo misogeriya qanûnî û hem jî ji bo rewatiya demokratîk girîng xuya dibe.

OHD kampanya hashtagê da destpêkirin. Armanca vê xebatê çibû, ji niha û şûn de dê çi bike? 

Armanca sereke ya kampanyayeke wisa ya hashtagê ew e ku zexta raya giştî li ser parlemento û komîsyonê were çêkirin û pêvajo xuyatir bibe. Me armanc kir ku bi rêya medyaya dîjîtal mijarê bigihînin girseyeke berfirehtir, biryardaran teşwîq bikin ku demek û ravekirinên zelal peyda bikin û hişmendiya raya giştî li ser mijarên wekî qanûnên azadiyê zêde bikin.

Piştî kampanyaya hashtagê, em ê hem bi rêya kanalên parlementoyê û hem jî bi rêya çapemeniyê, ji bo pêkanîna bilez a gavên qanûnî da ku pêvajo xuyatir bibe, têkoşîna xwe bidomînin.

Baroyên Tirkiyeyê di guhertin û demokratîkbûna zagonan de xwedî roleke çawa ne? 

Baroyên Tirkiyê ne xwedî erk û hêz in ku rasterast qanûnan çêbikin. Ew nikarin qanûnan biguherînin. Lê, ew bi parastina serdestiya hiqûqê, mafê parastinê û mafê darizandinek adil bi awayekî nerasterast bandorê li pêvajoyên qanûndanînê dikin. Ew dikarin li ser amedekirina zagonan fikr û ramanên xwe bînin ziman. Dikarin raporan amade bikin û pirsgirêkan bînin ziman. Dikarin pirsgirêkan têxin rojeva raya giştî. Ew dikarin rola xwe di demokratîkkirina destûrê de bi giranî bi rêya rêbazên zext û çavdêriyê bi cih bînin. Dikarin bi beşdariyên teknîkî ji bo guhertinên qanûndanînê, aşkerekirina binpêkirinên mafên mirovan û şekildana raya giştî bandorê li ser çêkirina destûra demokratîk bikin. 

Li gorî çavdêriyên we saziyên civakî, rêxistinên demokratîk û siyaset çiqas rola xwe dilîzin?

Di pêvajoya demokratîkbûna Tirkiyeyê de, saziyên civakî, rêxistinên demokratîk û siyaset girîng in lê xwedî astên cuda yên bandorê ne. Saziyên civakî (wek malbat, pergala perwerdeyê û medyayê) dikarin teşe bidin nêrînên mirovan ên li ser demokrasiyê û çanda wan a siyasî. Lê, bandora van saziyan carinan ji hêla hêza desthilatê û atmosfera siyasî ve bandor bibe. Ev dikare bibe sedem ku li her derê beşdariya demokratîk a civakê di asteke baş de bi pêş nekeve.

Rêxistinên demokratîk û rêxistinên civaka sivîl di parastina mafên mirovan, derbirîna ramanên wan û beşdarbûna di rêveberiyê de roleke girîng dilîzin. Lê belê, hêza van rêxistinan bi rêziknameyên yasayî û jîngeha siyasî ve girêdayî ye. Siyaset di vê pêvajoyê de qada herî diyarker e; ji ber ku qanûn, reform û pratîk bi piranî ji hêla biryarên siyasî ve têne teşe digirin. Ji ber vê yekê, demokratîkbûna li Tirkiyeyê bi hewldanên hevbeş ên bibandor ên van her sê waran ve girêdayî ye, her çend carinan hevsengî û tengezarî di navbera wan de derdikevin. Ev hevsengî û tengezarî bi xebata bi tevahî serbixwe û balkişandina ser sedema hebûna xwe ve girêdayî ne, bêyî ku ji hêla "atmosfera siyasî" ve were bandorkirin, û em bawer dikin ku ev pêvajo dê vê yekê hêsan bike.

Ku qanûn neyên guhertin dê pêvajo bi pêş ve biçe?

Eger qanûn û rêzikname neguherin, li şûna ku pêvajo bi pêş bikeve, dê bi gelemperî di nav hevsengiya heyî de asê bimîne. Ji ber ku demokratîkbûn û ahenga civakî ya aştiyane ne tenê bi îradeya siyasî ve girêdayî ye, di heman demê de bi nûjenkirina çarçoveya qanûnî ve jî girêdayî ye. Dema ku Destûra Bingehîn a 1982yan û qanûnên têkildar wekî xwe dimînin, pergal têdikoşe ku xwe biguncîne hewcedariyên nû; dikare, bi demê re, hem baweriya bi saziyan û hem jî beşdariya civakî sînordar bike.

Di rewşekw wisa de, pêvajo bi gelemperî dikare bi sê aliyan de biçe: an dê bi başbûnên qismî û hêdî di nav rewşa heyî de berdewam bike, an dê tengezariyên siyasî û civakî bi awayekî periyodîk zêde bibin, an jî dê zexta ji bo reformê bi demê re bi hêztir vegere. Bi gotineke din, guhertin bi tevahî ranaweste; lê ew an hêdî dibe an jî kom dibe, vediguhere pêdiviyek mezintir û bileztir ji bo reformê. Ji ber vê yekê, nenûjenkirina qanûndanînê pêşveçûna demokratîk a aram û berfireh dijwar dike.

Ji bo qanûn bên guhertin û rê li pêşiya çareseriyê bê vekirin divê kî çi bike?

Li Tirkiyeyê, ji bo sererastkirina qanûnan û vekirina rêyên çareseriyê, berpirsyariya sereke li ser milê meclisê û hikûmetê ye. Parlemento (AK Partî, CHP, MHP, Partiya DEMê û partiyên din) xwediyê hêz û desthilata çêkirin û sererastkirina qanûnan e. Ji aliyê din ve, hikûmet saziya sereke ya rêveberiyê ye ku van rêziknameyan amade û bi cih bîne. Ji bo pêşveçûnên gavên demokratîkbûnê, astek herî kêm a lihevkirin û îradeyek siyasî, nemaze di navbera partiya desthilatdar û opozîsyonê de, pêdivî ye.

Rêxistinên civaka sivîl, komên demokratîk û medyayê jî bandorê li pêvajoyê dikin. Ev avahî daxwazên civakê tînin pêş, şekil didin raya giştî û ji bo şefafiyetê zextê li biryarderan dikin. Li Tirkiyeyê, di demên dawî de, partiya desthilatdar, partiya mixalefeta sereke, Partiya DEMê û aktorên girîng ên wekî Abdullah Ocalan di nîqaşên li ser demokratîkbûnê de derketine pêş. Lê belê, ji bo çareseriyek mayînde, diyalog û afirandina bingehek hevpar girîng in, ne gavên yekalî.