Xelesîya kurdkî perestîj û yewîye ya

21ê Sibate Roja Ziwanê Dayîke ya Dinyaye ya. Seba şarê kurdî na roje tena rojêka fîrazkerdişî nîya; a eynî wext de rojêka xoverdayîş û pawitişê estbîyayîşî ya. Herçiqas UNESCO’yî na roje seba pawitişê ziwanan îlan kerda zî, Tirkîya de ziwanê kurdkî (kirmanckî û kurmanckî) hema zî binê zext û asîmîlasyonî de yo. Seba kurdan maneyê 21ê Sibate, têkoşînê perwerdeyê bi ziwanê dayîke û waştişê statuyê fermî yo. Çarçeweya 21ê Sibate de ma Hemserekê Enstîtuyê Kurdî Murat Bîlgîçî reyde roportajêk viraşt

21ê Sibate Roja Ziwanê Dayîke ya Dînyayê ke hetê UNESCO’yî ra îlan bîya, seba ke dînya de ziwanî bêrê pawitene bale ancena; la Tirkîya de serê kurdkî de pênasekerdişê 'ziwano qedexekerde' yan zî 'ziwano nêzanîyaye' bi caardişê fîîlîyan dewam keno. Şima sey Enstîtuyê Kurdî, 21ê Sibate ya emserî, pencereya polîtîkayanê asîmîlasyonî û zordarîya ke est a ra, senî pêşwazî kenê?

Roja Ziwanê Dayîke ya Dînyaye hetê UNESCO’yî ra seba ziwanê ke binê tehlukeyê vîndîbîyayîşî de yê ameya îlankerdene. Çi heyf ke Tirkîya de desthilatdarî hem fermîyet de hem zî cuye de, fîîlîyat de sîyasetê qedexe û asîmîlasyonî domnena. 

Bêmabên dewam keno

Wazenê ziwanê kurdkî cuye de werte ra hewanê, no waştişê înan zî newe nîyo. Awanbîyayîşê Komare ra heta nika planêko sistematîk bêmabên heme dezgehanê dewlete de dewam keno.

Seba verê nê polîtîkayanê lêminan bigîrê ma vanê: “Ziwanê ma estbîyayîşê ma yo.” Eke ziwan estbîyayîşê ma bo, ganî ma cuye û estbîyayîşê xo bi awayêko sistematik bipawê. Tena bi beyanatanê rojane nê, bi stratejîyêka demderge heme waranê cuye de nîzamêk ronê. Ma weş zanê ke polîtîkaya dewlete ya çinkerdişê ziwanê kurdkî tu rey sist nêbîya. Ganî ma bizanê ke ziwan rûmetê ma yo. Ma bi ziwanê xo estê. Hêriş serê her çîyê ma de yo, coke ra armancê ma yo yewine o yo ke ma verê nê çinkerdişî bigîrê. Çarçeweya na roje de zî tewir bi tewir çalakîyê ma do bibê.

Demê peyênî de sîyasatê Tirkîya de wext bi wext nîqaşê 'prosesêko newe' benê, la ma pratîk de qedexeyê konseranê kurdkî yan zî astengîyê ziwanî reyde rî bi rî manenê. Nê pratîkî zirar danê heqanê ziwanî? 

Nika Tirkîya de prosesêk esto ke tede ray bi ray heqê perwerdeyî ser o nîqaşî yenê kerdene. La cuye û pratîk de tu gamêka raştekîne nêameya eştêne. Eke armanc averberdişê ziwanî bo, ganî ma nîşaneya ci cuye de bivînê. Ma çi vînenê? Konserî û xebatê kurdkî yenê qedexekerdene. Hêrişê vera ziwanê kurdkî sûcê merdimîye yê. Kesê ke kurdkî qisey kenê, sey "tahrîkkerdox" yenê nîşandayene. No zî nîşan dano ke pergalê dewlete nêwazeno gamêka raştêkine bierzo.

Mîsal, Wan de şaredarî ra qeyûm ame tayînkerdene û îradeyê şarî çîn hesibna. Qeyûmî çi kerd? Şaredarîye bi hetkarîya şarî verdibistanêkî awan kerdbî: Perperika Zarokan. Qeyûmî nê nameyî rê zî tehamul nêkerd û o çîn kerd. No nîşan dano ke eke destê înan ra bêro, do her çîyî çîn bikerê. Destkewteyê ma bi têkoşînê şarî ameyî girewtene. Eke raşta zî nêzdîbîyayîşêkê raştin bibo, ganî makeqanûn de heqê perwerdeyê kurdkî bibo û astengîyê verê ziwanî zî bêrê wedartene.

Rojawan de ma vînenê ke verdibistan ra heta zanîngehî perwerdeyê bi ziwanê dayîke yeno dayiş. Nê pratîkê Rojawanî, Tirkîya de waştişê perwerdeyê kurdkî ser o senî tesîr keno? Tecrubeyê uca ra mîsalo tewr avzel çi yo?

Ma tîya behsê serkewtişê ziwanêkî kenê. Dewlete waşt kurdkî çîn bikero, la kurdkî bi ser kewte. Ewro rojnamegerî, nuştoxî, belge fîlm û rêzefîlmê ci est ê. Kurdan bi wayîrvejîyayîşî, ziwanê xo tacîdar kerd. 

Bi têkoşîn statuyê xo dest vistî

Rojawan de kurdan bi têkoşînê xo statuyê xo bi dest visto; verdibistan ra heta zanîngehî heme perwerde bi kurdkî yo. Heme beşê zanistî kurdkî yê. Eke Vakur de zî serkewtişêko winayin bibo, mabênê kurdan de yewîye aver şona; çimkî xelesîya ziwanê kurdkî yewîye û perestîjî ya. Ma eşkenê ezmûn û têkoşînê înan sey nimûne bigîrê. Ganî lezebez perwerde bi kurdkî bibo.

Munaqaşeya 'dersa weçînite' ya Wezaretê Perwerdeyê Millî her serre yena kerdêne. Şima sey Enstîtuyê Kurdî dersa weçînite; sey parçeyêkê heqê ziwanî vînenê, yan sey taktîkê 'mujilkerdişî' vînenê?

Sere de ez bivaja; bi eşkera dersa weçînite de zî nameyê kurdkî nêronenê, vanê "ziwanê ke cuyenî". Nameyê îngîlîzkî, erebkî yan almankî vanê, la mesele ke ameye serê kurdkî, nameyê ci nêdanê. No seba xapênayîşî yo ke kurdan hêdî hêdî asîmîle bikerê. Armancê desthilatdarî musnayîşê kurdkî nîyo. Bi nê rêbazî wazenê waştişê kurdan ê seba ziwanî sist bikerê.

Dersa weçînite zilm a

Dersa weçînite seba kurdan qiym nêkena, heta merdim eşkeno vajo zilm a. Ma perwerdeyê bi ziwanê dayîke wazenê. Ma wazenê verdibistan ra heta zanîngehî perwerde bi kurdkî bo. Qadro çîn o, îmkan çîn ê û şertî nêguncaye yê. Hetta nêwazenî kurdî, dersa weçînite zî biweçînê. Dînyaye rê vanê "ma heq da", la bi nê hawayî wazenê polîtîkaya helînayîşî aver bibê.

Raştîya 'oto-asîmîlasyon'î zî zaf yena nîqaşkerdene; keyeyê kurdan domananê xo reyde tirkî qisey kenê. Seba ke ziwan tena argumanêko sîyasî nêmano û bikewo zereyê keye û kûçeyan, wezîfeyê sîyaset, komelê sivîl û keyeyan çi yo?

Çi heyf ke keyeyî êdî kêmî bi domananê xo re kurdkî qisey kenê. Zazakî (kirmanckî) binê tehlukeyê qedîyayîşî de ya û çi heyf ke eynî rewşe seba kurmanckî zî derbasdar a. Eke ma tedbîranê xo nêgîrê, ma do her tim tehlukeyê vîndîbîyayîşî qisey bikerê. Pawitişê ziwanî her kesî girêdano; partî yan zî felsefeya şexsî ferq nêkena.

Binesazîya teknolojîya bi kurdkî

Heme sazî û dezgehê kurdan ganî seba domdarîya ziwanî bêrê têhet. Kurdî warê teknolojîye de zaf tapey mendî. No karê hîrê-çar kesan nîyo; ganî binesazîya teknolojîye bi kurdewarî bêra awankerdene. Pergalê kurdkî seba telefon û kompîteran bêro amadekerdene. Dîplomasîya kurdkî ganî aver şora, çimkî ziwan bi prestîjî ser keweno. Mesela, şaredarîyê ma eşkenê; personelê înan ke kurdkî (kurmanckî, kirmanckî, soranî) zanenê, wa maaşê înan hîna zaf bidê. bi no rayîr zî do wayîrvejyayîş û ziwanê bazarî do kurdkî bibo. Ganî kurdkî bibo ziwanê perwerdeyî û prestîjê ci berz bo; tena çareserî na ya. Bêziwan cuye nêbeno, ziwan estbîyayîşê ma yo.