13ê Sibate 1925: Adirê serewedaritişî

Lîzşêr Amed

Tarîxê şarê kurdî de tayê demî est ê ke zerrîya merdimî de sey birînêka xorîn manenê û qet nêbenê weş. Aşma Sibate, seba kurdan aşmêka winayin ne ya. Hetêk ra 13ê Sibata 1925î, yanî destpêkê Serewedaritişê Şêx Seîdî; heto bîn ra 15ê Sibata 1999î, yanî Komploya Mîyanneteweyî. Nê di tarîxî zî, nîşanê yew sîyasetê domdarî yê ke seba çinkerdiş û bêvengkerdişê şarê kurdî ameyê caardene. Ma ke ewro nê prosesî ra ewnîyenê, ma vînenê ke dej û elemê ke 100 serrî verî ameybî anti, ewro zî bi metodanê cîyayan dewam kenê.

Serewedaritişê Şêx Seîdî, tena yew hereketê "reaksîyonî" nêbi; o yew waştişê statuyî, yew hewarê estbîyayîşî bi. 13ê Sibata 1925î de, qezaya Amedî Pîran de bi yew provokasyonê leşkeranê dewlete, serewedaritişî wextê xo ra verê cû dest pêkerd. Şêx Seîd Efendî û embazê ci, seba heq û huqûqê şarê xo, seba ke ziwan, kultur û bawerîya xo bipawê, kewtî rayîr. La dewleta Tirkîya, bi Qanûnê Teqrîrê Sukunî û Mehkemeyanê Îstîklalî, cewabêko zaf giran da.

Netîceya nê hereketî de, nê tena pêşengê kurdan Amed de, Meydanê (Verkoyî) Şêx Seîdî de ameyî dardekerdene; eynî wext de bi hezaran dewe ameye vêşnayene, bi des hezaran merdimî ameyî qirkerdene û surgunkerdenê. Zîhnîyetê "Planê Şark Islahatî" kewt dewre. Armanc no bi ke şarê kurdî bêser bimano, vîrê xo yê tarîxî vîr a bikero û mîyanê tirkan de asîmîle bibo. Dejê ke o çax ameyî antiş, o "tertele" û "surgun", hîna zî vîrê pîl û kalanê ma de gandar o. A roje, Kurdîstan kerdbi yew zîndanê akerde û welatê bêvengîye.

Sîyasetê înkar û îmhaya modern

Eke ma bi çimêkê sîyasî û tarîxî ra biewnîyê, ma vînenê ke 15ê Sibata 1999î, dewamê 13ê Sibata 1925î ya. Senî ke 1925 de waştî Şêx Seîd û embazanê ey tesfîye bikerê û şarî bêser verdê; 1999 de zî bi Komployê Mîyanneteweyî waştî Rayberê Şarê Kurd Abdullah Ocalanî teslîm bigîrê û têgêrayîşê azadîye çin bikerê.

Komployê 15ê Sibate, nê tena bi destê dewleta Tirkîya, bi hemkarîya hêzanê hegemonîkan ê dinya ame kerdene. Armanc o bi ke, hêvîya azadîye ya şarê kurdî bikişê û reyna tarîtîye bivisnê serê welatî. La senî ke şarê kurdî 1925 ra pey teslîm nêbi û xoverdayîş domna, 1999 ra pey zî no komplo bi xoverdayîşê şarî pûç ame vetene. Labelê, tecrîdo giran o ke ewro Îmrali de yeno caardene, parçeyêkê na zîhnîyeta 15ê Sibate yo. Dewlete wazena ke bi tecrîdkerdişê Ocalanî, pêro şarê kurdî tecrîd bikero û îradeyê çareserîye bişikno.

Refleksê dejî û xoverdayîşî yê ewroyî

Ewro, ma ke 100 serra Lozanî û 26 serra Komploya 15ê Sibate de yê, ma vînenê ke "mesele" hema zî domdare ya. Zîhnîyetê ke Şêx Seîdî rê vatişê "eşqîya" layîq dîyêne, ewro zî siyasetmedaranê kurdan rê vano "terorîst". Zîhnîyetê ke o çax ziwanê kurdkî qedexe kerdêne, ewro zî konseranê kurdkî betal keno û meclîs de qiseykerdişê bi ziwanê dayîke sey "ziwano nêzanîyaye" nuseno.

La çîyêko muhîm esto ke nêvûrîyayo; ruhê xoverdayîşî. Têgêrayîşê Azadîye ke bi Şêx Seîdî dest pêkerd, bi Îhsan Nûrîyan, Seyîd Rizan dewam kerd û ewro resayo merheleyêka bîne. Şarê kurdî êdî nêxapîyeno. Êşê 1925î û komployê 1999î, hişyarîya neteweyî xurtêr kerda.

Ewro wezîfeyê ma o yo ke ma nê tarîxî hol bimusê û bimusnê domananê xo. Ganî ma bizanê ke 13ê Sibate û 15ê Sibate, di halqeyê eynî zincîre yê. Yewe destpêkê qirkerdişê fîzîkî bi, a bîne zî destpêkê qirkerdişê sîyasî û kulturî bi. Cewabê tewr pîl o ke ma bidê nê tarîxanê tarîyan, xurtkerdişê yewîya neteweyî û wayîrvejîyayîşê ziwan, kultur û erjanê xo yo.

13ê Sibate ra heta 15ê Sibate, her çiqas ke tarîxê ma bi gonî û hêsiran ameyo nûştene zî, hetê bînî ra tarîxê xoverdayîş û rûmetî yo. Şêx Seîdî ra heta ewro, şehîdê nê rayîrî, ma rê yew mîraso giran verdayo. No mîras, pawitişê heqê cuyêka azade û bişerefe ya. Ma sey nûştox û roşnvîranê kurdan, ganî her tim na raştîye bîyarinê ziwan û nêverdê ke toza vîrkerdişî bigêro serê nê heqîqetan.