Amed de cayê ked û kulturî: Çarşîya Aşefçîyan

Amed şaristanêko qedîm o û zerrîya sûrê nê şaristanî de xeylê çarşîyê tarîxîyî estê. Nê çarşîyan ra yew zî “Çarşîya Aşefçîyan” a. Na çarşîye hem bi nameyê xo hem zî bi mîsyonê xo yê cimatkî çarşîyanê bînan ra cîya ya. Nameyê “Aşefçî” yew kultur, yew tarîx û yew keda pîle temsîl keno.

Manaya nameyê Aşefçî

Koka çekuya “Aşef”î erebkî ra yena û manaya ci “vaş, nebat, werd, şîfa” ya. Kulturê Amedî de, kesê ke vaş û sebzeyanê ke hewş û baxçeyan ra dayê arê, pak kerdê û rotê, înan rê “aşefçî” vacîyeno. Aşefçîyê Amedî pîyerê xo cinî yê. Coka na çarşîye mîyanê şarî de sey “Çarşîya Cinîyan” zî yena zanayene. Tarîx de cinîyanê feqîran, semedê debara keyeyê xo, Baxçeyanê Hewselî ra û dormeyê Dicleyî ra vaşê xozayî dayêne arê û na çarşîye de rotêne. Bi nê hawayî, na çarşîye bîya sembolê keda cinîyan.

Mîsyonê çarşîye yê ewroyînî

Ewro zî Çarşîya Aşefçîyan mîsyonê xo yê tarîxîyî ana ca. Na çarşîye, kulturê werdî yê Amedî seveknena û nê kulturî neqlê neslanê neweyan kena. Tîya de tenya vaşê xozayî nêrotîyenê; her çîyo ke sifrê Amedî rê lazim o tîya de yeno dîyene.

Xususen wextê wisarî de, vaşê sey kenger, tolik, sîyabo û pûçikî ke koyan ra yenê, tîya de cayê xo gênê. Heto bîn ra, payîzî zî bacan û îsotê wişkayî, riwenê dewe, penîrê risteyî (penîrê hûnayî) û turşîyî na çarşîye de yenê rotene. Cinîyê karkerî, bi keda destê xo nê mehsulan amade kenê û şarî rê teqdîm kenê.

Çarşîya Aşefçîyan, tenya cayêkê tîcaretî nîyo; a eynî wext de yew laboratuarê kulturî ya. Merdimê ke şinê uca, boya tarîxî, boya îsot û baharatan û vengê ewilî yê şaristanî hesnênê. Na çarşîye, pirdêk a ke vizêr û ewroyî bestena pê. Ganî na mîrasa ke bi keda cinîyan ameya afernayene, bêro pawitene û zindî mendişê ci bêro temînkerdene.

Çarşîya Aşefçîyan, bi kilmî; qelbê aşxaneyê Amedî yo.