Azadîya ziwanan azadîya şaran a

Manayê heme rojan semedê ma helbet muhîm î. Çunke vînayişê her roje mojneno ke cuye semedê ma yê heme ganîyan dewam kena. Nê rojan ra  roja 21ê sibate semedê merdiman rojêk enternasyonal a. UNESCO'yî na roje roja ziwanê dayike ya dinya qebul kerdo. 

UNESCO'yî seba çi na roje wina qebul kerdo? Dinya de nika nêzdîyê 7 hezar ziwanî yenî qiseykerdene. Nê ziwanî ke qisey benî zereyê înan de 5-7 hezarî komê etnîkî est î. Wina aseno ke hûmara miletan nêzdîyê qasê ziwanan î. Mîyanê 195 dewletan de 140-150î ziwanê resmî yî û nînan ra 90-100 ziwanî zî ziwanê yewinî yê dewletan î. Mesela ziwanê kurdkî, ziwanê berberîkî, ziwanê pencapkî (Pakîstan de yeno qiseykerdene) ziwanê resmî nîyî. Nê ziwanan ra %98î ziwanê resmî nîyî. Wina aseno ke se ra 2 ziwanî tena resmî yî. 

Xeyrê ziwanê resmî, bi ziwanê dayîke de perwerdegirewtiş zî çîyêko cîya yo. 7 hezar ziwanan ra nêzdîyê %4-6 ziwanî bi ziwanê dayîke perwerde gênî. Zafê dewletan ziwanê şaran sey ziwanê resmî qebul nêkerdo labelê ziwanê dayîke perwerdegirewtiş qebul kerdo. No qebul ge semedê şaranê bînan o, ge-ge zî semedê kêmînetewan ameyo qebulkerdene. Mesela dewleta Îspanya de heme ca de ziwanê baskkî resmî nîyo labelê semedo ke Îspanya de otonomî est o seba aye herêma otonomîya baskan (Euskadî) de bi ziwanê dayîke perwerde yeno girewtene. Çi heyf o ke peynî de ma eşkenî vajî reyna nêzdîyê %94 şarî bi ziwanê dayîke de perwerdeyî ra mehrûm î.

UNESCO vano ke nika %30-40 eke tedbîr nêro girewtene nê ziwanî mirenî, nêzdîyê 2.500 hezar ziwanî binê tehlukeyî de yî. Her di hewte de ziwanêk vîndî beno. Çi heyf o ke goreyê îstatîstîk û tesbîtanê UNESCO'yî nê ziwanan ra ziwanêk zî dîyalekta ziwanê kurdkî yo. 

UNESCO'yî vato ke ziwanê zazakî/kirmanckî/kirdkî/dimilkî tehluke de yo. Eke tedbîr nêro girewtene no ziwan zî vîndî beno û mireno. Yanê asmênî ra yew estare verê çimanê ma de şeqitîyeno û tarî de vîndî beno. 

Her kes bizano ke na estare tena asmên de nîyo. Nika damara destê ma de yo, çilaya çimê to yo, helmê fekê to de yo. Bermayîşê domananê to de yo û huyayîşê tornê to de yo. 

Merdim, damara destê xo vîndî bikero nêeşkeno destê xo bido vera, eke çilaya çimê xo vîndî bikero nêeşkeno bivîno, helmê fekê xo vîndî bikero nêeşkeno nefes bigîro. Vengê domananê xo bieşnawo, huyayîşê înan nêvîno,  senî keyeyê xo ra hes bikero. 

Seba aye ma bizanî ke ma ziwanê xo reyde xo şinasnenî, merdimîya xo nas kenî. Dima ra zî bi naskerdişê xo dinya reyde tekilî ronenî. Nê ewnîyayîşî ma rê pênaskerdişê hîs, bawerî, kultur û zanayîşan ardo. Helbet merdimî ewilî ewnîyayîşê xo reyde hereket kerdo û zanayîşê xo zî kerdo pêser. No zanayîş ge bîyo motîvasyonê edebîyatî ge-ge zî bîyo sebebê zanistî. Mesela destê merdimî de des heb engiştî est î, merdimî hebî ra vato engişte la heme engiştan ra nameyêk dîyo û vato  dest. Dima ra no dest, semedê matematîkî bîyo sîstemê destgehî. No zî bingeyîya sîstemê matematîkî viraşto. 

Zanayîş senî aver şîyo warê berardişî zî zêde kerdo. Helbet no hal çend serran de ney bi hezar serran wina dewam kerdo û peynî de bi şeklêk sîstemê xo awan kerdo. Seba aye gramerê heme ziwanan û morfolojîya înan de mantiqêk est o.Nê wezîyetî ma eşkenî vajî ke sey seleksîyonê xozayî dewam kerdo. Ge zanayîş bîyo zêde, nê zêdebîyayîşî ra zî ge-ge zanayîşêko newe vila bîyo. Senî dinya de tayê ganîyî zêde bîyî zereyê merdiman de zî zafciwîyayîş zêde bîyo. Na cuye de zafziwanî zî bi şeklêk zêde bîya. 

Gorêba zanyaran bi texmînî, tarixê merdiman de heta nika nêzdîyê 30-50 hezar ziwanî ameyî qiseykerdene. Reyna %80-90 ziwanî wina aseno ke  çin bîyî. Tîya ra pey eke tedbîr nêro girewtene 7 hezar ziwanan ra %40î do vîndî bibî. 

Qederê nê ziwanan qerarê dewletan û şaran ra girê dayeyo. Ma heme zanî ke her ganî de xopawitiş û dewamkerdişê neslê xo amanco sereke yo.  Xopawitiş de û tekilîronayîş de rolê ziwan zî zaf muhîm o.No xususîyet mabênê her çîyan de bi şeklêkê cîya xo eşkera keno. Merdimî ra bigîrî heta heywanan yew taybetmendîye est o. Seba ke senî pisînge nîyawena, manga borena, kutik laweno, zerqete zî vizena, merdim zî deyîran vano.

Wexto ke bize bilawa şima eşkenî vajî na bize, biz a? Wexto ke her nêziro, şima eşkenî vajî no her, her o? Xususîyetê heme ganîyan de ziwan taybetmendîya înan mojneno. Yew manga nêeşkena biqîra, yew mîlçike nêeşkena biviza, yew kutik zî nêeşkeno bilawo. 

Qalêka verênan est a vanî; wexto ke kerge hak kena, qirqirîyena vana "Mi çîyêk ardo bê sere û bê ling o," La helbet no vatiş, vatişê kerge nîyo. Çunke ma ziwanê înan nêzanî û seba aye zî ma dest ser nanî hakê înan û ma xo kenî heqdar. Wina aseno ke eke ziwanê to nêro zanayene destê to de çiyêk nêmaneno. Peynî de çimvêşanîya merdimî dest ronena her çîyê to. Sey hakê kerge.

Merdim se bikero ke ziwanê xo binê tehlukeyî ra bixelisno?

Her tehluke merdiman ra zanayişê tedbîrê newe mojneno. Ma qebul bikerê ke xususîyetê tewr muhîmî semedê merdim ziwan o. Merdim eke ziwanê xo qisey nêkerd, xususîyetê merdimîya xo ra fek veradano. Ma bi asanî ke vajî peyêna peyîne merdimîya xo ra fek veradano. Çunke merdim bi ziwanê xo merdim o. 

Heta heskerdiş, bermayîş, huyayîş û hewnê to bi ziwanê to nêbo ziwanê to zî azad nêbeno. Seba aye vernî de ganî merdim ziwanê xo bikero, ziwanê pêroyî. Dima ra no ziwan, bikero ziwanê perwerdeyî. Keyeyî ra heta sûke û mekteban de ziwan her ca de bi şeklêk bireso her kesî. Eke ma pê çimanê xo, goşê xo waran de, mekteban de, keyan de ziwanê xo bivînî û bieşnawî o çax heskerdişê ma, bermayîşê ma, huyayîşê ma û hewnê ma de ziwanê ma azad beno. Çunke azadîya şaran girêdayîya azadîya ziwanî ya.