Çanda kurdî li Rojhilata Navîn

"Ger çandeke ku bi sedêsalan e hatiye înkarkirin hîn jî dikaribe çîroka xwe vebêje, wê hingê ew çand nehatiye têkbirin."

Rojhilata Navîn erdnîgariyeke pirqatî ye ku bi dîrokî ne tenê ji hêla dewlet û avahiyên desthilatdariyê ve, lê di heman demê de ji hêla şêweyên hevgirtina civakî, çandên herêmî û bîra kolektîf ve jî hatiye şekilkirin. Di vê çarçoveyê de, çanda kurdî wekî yek ji avahiyên çandî yên kêm derdikeve pêş ku tevî polîtîkayên înkar, zordarî û asîmîlasyonê yên sedan salan kariye bijî. Çanda kurdî ne tenê mîrateyek dîrokî, lê di heman demê de qadeke bihêz e ji bo analîza sosyolojîk pêşkêş bike da ku civakên Rojhilata Navîn werin fêmkirin.

Rojhilata Navîn ne qadeke pasîf û statîk e ku bi krîzan tê destnîşankirin; berevajî vê, ew avahiyeke civakî ye ku bi berdewamî xwe bi rêya dînamîkên xwe yên navxweyî ji nû ve çêdike (Ozdemîr, 2023). Ev nêzîkatî aşkere dike ku çanda kurdî ne tenê nasnameyek e ku rastî zilmê hatiye, lê ew aktorekî civakî yê damezrîner e jî di veguherînên herêmî de.

Çanda kurdî ji dawiya serdema Osmaniyan ve rasterast bûye hedefa polîtîkayên homojenîzekirinê yên dewletên netewe yên nûjen. Qedexeyên ziman, pêkanînên bizorê jinûvebicihkirinê, tepeserkirina nûnertiyên çandî û înkara fermî ya nasnameyê armanc dikirin ku civaka kurd ji hêla çandî ve hilweşînin. Lê belê, di civakên Rojhilata Navîn de, çand pir caran ne bi rêya saziyên fermî, lê bi rêya têkiliyên civakî, pêkanînên rojane û bîra kolektîf tên veguhastin (Ozdemîr, 2023).

Ji ber vê yekê, çanda kurdî xwe di warên ne-dewletî de - di nav malê de, li gund, di avahiyên eşîrî de, di rêûresman de û di kevneşopiya devkî de - ji nû ve hilberandiye. Dengbêjî ne tenê şêweyek hunerî ya îfadeyê ye; ew qadeke sosyolojîk e ku nivîsandina dîrokî, trawmayên civakî û bîranîna berxwedanê tê de têne hilgirtin. Di vî warî de, çanda devkî di civaka kurdî de wekî qadeke giştî ya alternatîf xizmet kiriye.

Nirxa sosyolojîk a çanda kurdî di mekanîzmayên hevgirtinê, kolektîvîzm û berxwedanê de ku di bin şert û mercên zordariyê de bi pêş xistiye, xwe nîşan dide. Pêkhateyên eşîrî, malbatî û civakî yên herêmî di peydakirina ewlehiya civakî, edalet û hesta aîdiyetê de di nebûna saziyên civaka sivîl ên nûjen de bingehîn bûne. Ev yek çanda kurdî ji nasnameyeke etnîkî veguherandiye modeleke alternatîf a rêxistina civakî.

Mêvanperwerî, pabendbûna bi soza xwe û pratîkên hevpar ên şîn û şahiyê hêmanên bingehîn ên sermayeya civakî di civaka kurd de pêk tînin. Ev nirx mekanîzmayek parastina kolektîf li dijî tecrîda takekesî diafirînin, di heman demê de, hevsengiyek civakî li hember avahiya takekesî û navendî ya dewletên nûjen diafirînin.

Mêvanperwerî, girtina soza xwe û pratîkên hevpar ên şîn û şahiyê hêmanên bingehîn ên sermayeya civakî di civaka kurd de pêk tînin. Ev nirx mekanîzmaya parastina kolektîf li dijî tecrîda takekesî diafirînin, di heman demê de hevsengiyek civakî li hember avahiya takekesî û navendî ya dewletên nûjen diafirînin.

Zindîtiya çandî ya Rojhilata Navîn bi giranî ji hêla avahiyên civakî yên herêmî û li ser bingeha hevgirtinê ve tê xwedîkirin (Ozdemîr, 2023). Di vê wateyê de, çanda kurdî hilgirê têgihên berdewamî, berxwedan û ahenga civakî di bîra sosyolojîk a Rojhilata Navîn de ye.

Kevneşopiyên êzidî, elewî, yarsan û sûfî yên ku di nav çanda kurdî de bi pêş ketine, ne tenê sîstemên baweriyê ne, lê di heman demê de, amûrên bihêz in ji bo avakirina girêdanên civakî. Çanda ziyaretan, rêûresmên cemê û têkiliya pîroz bi xwezayê re pratîk in ku ferdî di nav civakê de bi cih dikin û bi hev re nasnameyê ji nû ve çêdikin.

Ev sîstemên baweriyê bi avahiyên heterodoks re zemînek sosyolojîk a hevpar ava kirine ku li derveyî şîroveyên fermî û navendî yên olê li Rojhilata Navîn in; ev yek çanda kurdî dike yek ji navendên têkiliya çandî ya herêmî.

Çanda kurdî li seranserê dîrokê bi rêya têkiliyên hevbeş ên bi çandên ermen, ereb, faris û tirk re bi pêş ketiye û di muzîk, wêje û reqsê de formên hevpar afirandine. Reqsên kolektîf ên wekî govend, rîtm û awayên ku di muzîka kurdî de têne bikaranîn, di gerandina çandî ya Rojhilata Navîn de roleke girîng lîstine. Ev nîşan dide ku çanda kurdî ne tenê mijarek pasîf e ku ji hêla wê ve bandor lê hatiye kirin, lê belê kiryarek çalak e ku çanda herêmî diguherîne (Ozdemîr, 2023).

Çanda kurdî ne tenê çandek e ku tevî zilmê jî sax maye; ew aktorek dîrokî ye ku di veguherîna sosyolojîk, çandî û rewşenbîrî ya Rojhilata Navîn de roleke diyarker lîstiye. Bi avahiya xwe ya civakî ya li ser bingeha hevgirtinê, bîranîna xwe ya li ser bingeha çanda devkî û pergala xwe ya baweriyê ya piralî, çanda kurdî qadeke referansê ya girîng pêşkêş dike ji bo têgihîştina pêşeroja demokratîk û piralî ya Rojhilata Navîn. 

Çavkanî

Ozdemîr, Arslan. (2023). Ronesansa Rojhilata Navîn. Enqere: Sınırsız Yayınları.