Dersa weçînitoke çareserî nîya: Statuyo fermî

Lîzşêr Amed

Ziwan, estbîyayîş, nasname û ruhê yew şarî yo. Yew şar, tena bi cografya û sînoran nê, bi ziwan û kulturê xo est beno. Tarîxê ma de, ziwanê kurdkî her tim binê zext û asîmîlasyonî de mendo. Ewro, hem Tirkîya de hem zî parçeyanê bînan ê Kurdîstanî de, meseleya ziwanî, meseleyêka sîyasî û ciwîyayîşî ya. Babeta ke ma ewro ser o vinderê; ferqê mabênê "dersa weçînitoke" û "ziwanê dayîke de perwerde" û hewcebîyayîşê statuyê fermî yo.

Xapînayîşê ‘dersa weçînitoke’

Tirkîya de serranê peyênan de binê nameyê "dersa weçînitoke" de tayê gamî ameyê eştene. Labelê, ganî ma raştîye bivînê: Dersa weçînitoke, seba ziwanêke ke binê çerxê asîmîlasyonî de yo, derman nîya. Yew ziwan, hefte de bi di saetan dersan nêxelesîyeno. No sîstem, ziwanê ma keno sey yew "hobe", sey yew aktîvîteya kulturî.

Halbûke ziwanê dayîke, heqêko tebîî û gerdunî yo. Weçînitişê dersa ziwanî, berpirsîyarîye erzeno milê şagirt, wendekar û keyeyan; la wezîfeyê dewlete o yo ke ziwanî bikero ziwanê perwerdeyî. Eke yew ziwan bazar de, nêweşxane de, wendegeh de û dadgeh de nêgureyo, o ziwan şenik beno û mireno. Dersa weçînitoke, tena yew 'waadê tesellî' yo û seba ke şarê ma rehet bimano û vera asîmîlasyonî vengê xo nêvejo, sey yew tîryakî yeno şuxulnayene.

Statuyê kurdkî û meseleya Rojawanî

Heto bîn ra, demê peyênî de Rojawan de zî derheqê statuyê ziwanî de tayê nîqaşî û gengeşîyî estê. Herçiqas ke uca de tayê heqî ameyê bidestvistene zî, goreyê tayê çimdarîyan, statuyê kurdkî tam nêameyê roniştene yan zî pratîk de kemanîyî estê. Lazim o ke ma na raştîye hol bizanê; çi Tirkîya de, çi Rojawan de û çi herêmêka bîne de; heta ke kurdkî nêbo ziwanê fermî yê rayberîye, yê diplomasî û yê zanistî, tehluke nêqedîyeno.

Eke Rojawan yan zî herêmêka azade de, ziwanê ma hîna zî sey "ziwanê diyîn" bîyero dîyene yan zî statuyê ci qanunan de mîsoger nêbo, no yew şaşîya tarîxî ya. Ziwan, gerek têna kuçeyan de nê, protokolê dewlete de zî bandorker bo. Qebulnêkerdişê statuyî, manaya xo "kêmvînayîşê nasnameyêkî" ya.

Ziwanê Dayîke de Perwerde

Çareserîya yewine, "Ziwanê dayîke de perwerde" ya. Yanî, dersa Matematîk, Tarîx, Cografya, Fîzîk û Kimya ganî bi ziwanê kurdkî bêrê dayene. Têna dersa "Kurdkî" zî bes nîya; lazim o ke ziwanê perwerdeyî bi temamî kurdkî bo.

Bi "dersa weçînitoke", domanê ma tena çend çekûyan musenê, la nêşênê bi o ziwan fikranê xo yê xorîn û zanistî îfade bikerê. Labelê perwerdeyê bi ziwanê dayîke, şexsîyetê domanan aver beno, bawerîya înan bi xo peyda beno û keno ke ziwanê ma bibo ziwanê medenîyetî.

Ma sey şarê kurdî, ganî bi "dersanê weçînitokeyan" nêxapîyê. Waştişê ma yo esasî, statuyê fermî û perwerdeyê bi ziwanê dayîke yo. Çi Tirkîya de çi zî cayanê bînan de, çareserkerdişê pergalê perwerdeyî mîyanê ziwanê serdestî de, mergê ziwanê ma yo. Seba ke zazakî û kurmanckî biciwîyê, ganî ma her warî de têkoşînê statuyê sîyasî û huqûqî bidê. Ziwanê ma, rûmetê ma yo; û rûmet "weçînîyaye" nêbeno, o esasê ciwîyayîşî yo.