Dîroka Jinekolojiyê

Ji bilî jinekolojiyê ti şaxekî zanistên civakî ku li ser jinê bisekine nîne. Jinekolojî yek ji şaxên bijîjkî yên ciwan e û li ser hîkmeta jinê û ezmûn û çanda hezaran salan pêşketiye. Jinekolojî wekî şaxek pispora cinsê biyolojîkî û pirsgirêkên fîzyolojîk ên jinan, bi taybetî der barê zayîna jinê û fonksiyonên laş ên pê ve girêdayî ye, hate pêş xistin. Sedema bijîjkîkirina fonksiyonek pir xwezayî ya wekî zayiniyê dibe ku bi kontrol û rêkûpêkkirina wê ve girêdayî be li gorî hewcehî û siyasetên hukûmetê ku li ser avahiya demografîk a civakê serdest e

Sumerî bi pêşketinên xwe yên zanistî, teknolojîk û bijîjkî, di nav de Jinekolojî jî navdar bûn. Bijîjkên Sumerî der barê pergala jinberdanê û zayînê de zanyariyên pêşkeftî hebûn û tewra neştergerî kirin ji bo dermankirina pirsgirêkên wek prolapsa uterus. Bi gotineke din, di navbera pêşketina dîrokî ya jinekolojiyê û destkeftiyên çandî û bijîşkî yên kurd û Sumeran de pêwendiyek heye. Her du kom beşdarî dîrok û pêşkeftina bijîşkî bûne û ditêgihiştin û dermankirina nexweşiyên jinekolojîk de jî tevkariyên girîng kirine.

Dema em li qeyda yekem a peyva jinekolojî ya di zimanên rojavayî de dinêrin, tê dîtin ku ew bi fransî ye. Ew di 1823‘an de di Ferhenga Frensî ya Nûjen a Termên Bijîjkî, Cerahî û Veterîneriyê de xuya bû. Di îngilîzî de qeyda vê peyvê vedigere sala 1849‘an û di ferhenga peyvên teknîkî û zanistî de jî cih girtiye. Bikaranîna berfireh a her du zimanan di pratîka bijîjkî de di salên 1870‘an de pêk hat. Di nav pêşkeftinên pêşîn ên di warê jinekolojiyê de, yekem klînîka nexweşxaneyê ya jinekolojiyê di sala 1873‘an de hate damezrandin û yekem jînekolog / jinekolog di sala 1872‘an de xuya bû. Civîna yekem a Komeleya Jinekolojiyê ya Amerîkî di 1876‘an de pêk hat û yekem profesorê jinekolojiyê di 1879 de hate tayînkirin. Her wiha tê zanîn ku yekem Manual Jinekolojî di sala 1883’an de hate çapkirin. Ev dane nîşan didin ku kengê pêşveçûnên di warê jinekolojiyê û belavbûna têgînan di zimanên rojavayî de dest pê kirine. Peyva nisaiye ya ku herî dereng di salên 1880’yî de ketiye tirkî, li gor texmîna min bi saya xwendekarên Dibistana Bijîşkiyê yên ku bi edebiyata Fransî perwerde bûne ketiye zimanê me. Her çiqas di Ferhenga Tingir û Sinapyan a 1891’an de têgeha jinekolojî tune be jî, têgîna gynécocratie ("destwerdana karên jinan di karûbarên dewletê de") heye. Peyva jinekolojî cara yekem di nivîsa tirkî de bi damezrandina Cemiyeta Jinekolojiyê ya Tirkiyeyê di 8ê Cotmeha 1933’an de hat dîtin. Di vê rewşê de, peyva jinekolojiyê demek di derdorên pispor de tê bikaranîn.

Derxistina termên bijîjkî yên bi eslê xwe Yewnanî yên kevnar divê bi damezrandina Dibistana Bijîjkî ya Salerno di sedsala 11’an de dest pê kiribe. Ji ber ku pratîka bijîjkî ya kevnar wergerandine erebî, di bijîjka erebî de têgînên Yewnanî jî hebûn. Lê, hewildanên ku rasterast li ser çavkaniyên Yewnanî ne ji Erebî şêwir bikin di sedsala 13’an de geş bûn. Berbelavbûna bikaranîna Yewnanî wekî zimanek bijîjkî di nîvê duyemîn ê sedsala 15’an de pêk hat, dema ku Yewnanî li zanîngehên Ewropî dihat hîn kirin û tekstên Yewnanî yên klasîk bi rêkûpêk hatin weşandin. Di encamê de, her çend gengaz e ku jinekolojî, mîna pisporên bijîjkî yên din, ji Yewnanî hatî girtin, ev nehatiye îsbatkirin. Tê gotin ku ev peyv li Mezopotamya jorîn hatiye bikaranîn. Gynecologie ji peyva Yewnanî ya kevnar "gynê γυνή" tê, ku tê wateya "jin" û dema ku paşgirek veqetandî an zayendî tê girtin, ew dibe "gynaik-". Galen, bijîjkek ji demên kevnar, her weha behsa gynaicomastia, nexweşiyek hormonal di mêran de kir. Li Atînaya kevn saziyek "gynaikonomos" hebû ku berpirsiyarê wê yekê bû ku civata jinan li gorî rêgezên exlaqî tevbigere û wan çavê xwe li rewşên neguncav digirt. Di sala 1684’an de, waîzek Pûrîtan bi tirsa "reqsa jinikê", ku tê de jin û mêr bi hev re bê şerm direqisîn, peyivî. Em eslê peyva rojê bînin bîra xwe. Peyva ku di Yewnaniya kevn de /gunä/ bû, berî zayînê di sedsala 4’an de /günê/ hatiye gotin û bi demê re bûye /gini/. Di Yewnaniya nû