Ejnasmay Hewramanî

Îbrahîm Meyke Alî

Hewraman îse pa nawçe cografye keşellaneye wiçyo, ke megno miyanu şarekaw: Merîwan, Sine, Kamyaran, Riwanser, Ciwanro, Helebceyo. Yanî fireş kewten dilê sinûru dewletu îsew Êranî û kemîweyiçş kewten sinûru îsew Herîmu Kurdesanu Êraqî. A beşeşe ke megno sinûru Êranî, kewten sinûru ustanekaw: Kurdesanî û Kirmaşanî. Aneyçş ke megno sinûru Êraqî, kewten sinûru parêzgaw Helebcey.

Hewraman be şêwêwî girdînî ce nîzîkew sedu pênca degaya û çind şaredegaya û şiş şar û şarekllâ saziyan, şarekî: Merîwan, Sine, Riwanser, Ciwanro, Silêmanî, Helebce, Xurmall. Xellkekeşa têkellêwa ce Hewramî û Soranî ziwana.

Hewraman be girdîy bo be yerî beşêwe

1; Lihon 2; Text 3; Jâwero.

 Î yere beşe sertelleyçe be paw desellatu san û xaneka, ciyawajîy sirûştî û aw û hewayşa, beşî biyênî milu çind beşê text: Text, Lihon, Dizlliye û Şemyan, Rezaw, Jawero, Gawero.

Pêse wellter basmakerd, Hewraman nawçêwî keşellana û dilîrrasew sedey wiyerdeyne yanî nîzîkew 70 salla çêwellî, raw trumbîlî açûxe kiryêne pey degayekaş, wellê a wiyerdeyne çenî waray yiwem weruwe zimsanî, rabran kewtenre û amoşo nemenen, nek çenî beru Hewramanî taxaytê miyanu degaka Hewramanî wêçşane.

Wellter zimsanu Hewramanî sext biyen, zimanene plew germay westenre pey (10-20) pla çêru sifrî, firew keşekayiçş rût û qûtênî û frêşa tewenînê û sextênê, welîm çenî aneyçe keşekêş dowllemendênê be gîwawe weharyeka, Hewramiyekê hem pêsew pêxorî û hem pîsew dermanîç, kellikşa ça gijwigîwawye hurgêrten, derî miyanu keş û ko sexteka, caran awdarê û perr awî bênê û desşadan pey baxdarîy û kuştu kiyarî, welîm îse bonew fariyay keşuhewayo û kembiyeyo awêwe aneyç kemş kerden.

Melumor û giyanewerê û pelewerê frêç keşekaw Hewramaniyo mejîwa, pêsew: werg, pallnig, kell û askî, riwase, hewrêşe, çeqell, kemtar, dellek, çaleke, simore, jûjû, jerejî, soskî, kellkellewanî, qulte, kawetrî, pepusillêmane, qişqêrre, mêşesye, kekebû/ buwekerre, herpase pelewerê wirdê terê pêsew: fişekllawnî, zerdewelî, mirîçlle pasariye... hintir.

Xellkkekeş rûwey mezebiyo firêşa îse musillmanê sunî mezebênê seru mezebu şafîî, çind degayêçene seru sinûru Êranî û Êraqîyo yarsanê henê, mezaru Baba Serhengî û Dawdî Koswarî, Sulttanî Saqî û frêw ce Baba û Pîrekaw Yarsanî û Zerdeştî û Şêxe Neqşiyeka înê Hewramanine.

Hewraman çind serçemê awîş henê, pîsew: Derew Zellmî, awew Billî, roxanew Sîrwanî û derew Zawerî û derew Hanegermilley, çemew Keyminey, hewllî Pawey, pengawew Daryanî û Hêrwê, î serçeme û roxanê, awew firew bax û zemîne weraweka ferahemekera.

Wellter û be îseyço dilî millk û baxekaw Hewramanîne çindeha mîwiyê û berubûmê behrem amênê û meya, pîsew: wezî, şêllanî, tifî, henarî, henarî, bey, miruyê, heştalluy, helluçê, sawî û çindeha corî terî mîwey, çî salle dimaynayiçine tife ferengyê berhem meya, herpase birêw yagêne Hewramiyekê hengîç nigadara û mîwe deymeyiç firew degayekane hene.

Birêw degayayiçne ke nizîkênê ce deştekawe, ajelldariyî be şiwêwî wefrawan kiryo, girdu degayekayçine bizê û mey û gawî weykiriya, yabu û mayne û her û heserêç nigadara pey hermanu karî û siwarîy û ewefârray berubumu millk û baxekaşa, tûteyç nigadara pey pasu ajellekaşa û tanciyeyç pey raw û şikarî.

Osakarekî Hewramaniç, bermall û çoxewirrank û gorewê û puzewanê û killawe û kaêtê û lifke û mêbîn (bîbîn) û nemed û ferencî û kerrek û cacim û bermall û gawesin û darê û tewer û tewerzîn û kardî û killaşê û kemanê û çindeha berhemê terîçşa berhem ardênê û taîseyç berhemşa mara.

Ruwew wardeyço Hewramykê wardey ellahêdew wêşa biyenşa û bedesu xanme Hewramyeka û behamkarî piyaw yaney û kurrekaşa wardekêşa wehar û hamnine sazêkerdênê û zimsnine peywardey pekeşa neketêne, nimûnew a warda, ke Hewramanine sazêkiriyênê pêsew: şelemîne, daneduwe, keşkek, gundîne, lemezerênê, petlle, wiloşekalle, herpase ruwenî wêmane, kerê, keşkî, hengwîn, leportî, gêtemejgê, xoşaw, tişawî, heçkuçî û ...hintir.

Be mellametu sextîy yagekêşo, Hewraman ne hîç rayêwe bazirganiyeş sero biyêne î nebesyanîço be awedaniyû û perr kismê desyêç ba,  her bedegayî menawe û nemaba be şarî zil û xellkekeyiçiş her be kemdesî û fireyçişa be hejarîy menawe. 

Bonew a taybetmendîye cogirafyeyo ke basmakerd, herpase bonew aneyo ke Hewraman zemînî bepîtş kemen, pey desusitey ewece û panewaze rriwanekaw jîwayşa, Hewramiyekê ce wiyerdene naçarê bînê, sereruu baz û kisme destekaşa rraw karwanyo bera çey nawçekay terî, pêsew: Mayedeştê û Siney û Hemedanî û Şarezûrî û Xaneqînî û alûwêlş bekera be genmê û bewê û xurmawî û çayî û qend û newte û parçey û penewazeka terîşa. 

Namê Hewramanî

Aya î nawçe keyon namê niryan Hewraman?

Î nawçe ke îse peneş wiçyo Hewreman, wellter beşêw biyan ce nawçey zamway ser be paşayetî aşûrîy, Senedîç pey ê qişê. Anen, ke aşûryekê dilê senedekaw wiyerdeyne namê birrêw ce degayeka hewramanîşa ardêne pêsew: (Elmane, alman û halman). 

Pêşe fazill ossullan kitêbu (nasnamey zimanî kurdî) ne maço: (be dirêjîy wiyerdey ne serdemu aşûryekane û ne sersemu madeka û ne serdemu hexamenşiye kayçne, hergîz namê Hewramanî û hewramî namêne. 

Herpase D. Mihemed Emîn Hewramanî ke wêş hewramî û xellku şarekllew biyarên, dimay peycurîy û liway şonîrey firey, yawan pa qenaetye ke xonçyo namê Hewramanî serdemu eşkaniye kane serşhurdabo û amêbone dilê nama, îteyçe anema penemwaço ke: heta wellê koç û rewu mûxe zerdeştiyeka pey hewramanî, ê nawçe namêş Hewraman nebyen, taxaytê serdemu Silukyekayçine her namêş Hewraman nebyen, tenya serdemu eşkanyekane xellku nawçekey firebyen û namê Hewremanî şoretiş pêdakerden. 

Leyekdayoy firê kirênê pey namê (Hewreman) y, ême çêgane tenya basu diwêşa kermê: 

Yo:  Giwaya namekê ce diwê birga saziyêne: (hewra+man), birgey yiwem be manaw (ahura) î û diwemîç bemanaw (yagê), giwaya (hewra+man) pêwe manaş bo be (yagê ahûra) y.

Welêm çêgene pîsew rexne û loqetêwî sero î leyekdayoye, persêwe mîwero, perso: Çî serzemîn û yagî Ahûray? Çikone û kam gataw Ewîştayne weçyan ke Ahûramezda serzemîn û yagî erenîşteyiş hene û a yagêçe Hewramanen?

Î leyekdayo herçind riwew waçesazyo raşbowe, welêm çenî awezî û famî û jîrîy desewyexe midrowe.

Duyê: Namê Hewraman çe waçê: Aryamen/aryaman yo amêbo.

Aryamen, waçêwey madîyene û herpase ewêstayyeyiçene, manaw desêwe  xellkî dîndarî û rabere dînya medo. 

Faryay dengu (a) î pey (ha) î adetîn pêsew: Ewr/hewr, asan/hasan, erd/herd, ormiz/hormiz.

Serêwî terîçre a mûxê ke amênê nawçe, kesanêwî dîndarê bibênê, çêwêwî adetîn ke pêsew (Aryamen/aryaman) î nameêşa berkersêno û dimayî waçekê farryêbo çey (Hewraman) y.

Ane ke çerrasyo nizîka û law minîço pesînyo leyekdayoy duwemyen,  çey peşt qaymkerdey î leyekdayow diwemîçe, waçê (aryamen) î bemanaw kes yam kese ayînperwera, yo ce hunyayekaw Baba Serhengî Dewanîçne amêne. 

Baba Serheng miyanu sallekaw (935 - 1007) î îsayîne jiywan 5, honyakêşne maço: 

Serhengî Dewan Serhengî Dewan

Ez ke nammen Serhengî Dewan

Çinî Êrmanan megîllm ne herdan

Mikoşm perê ayîn Kurdan

Bêcge înîşa leyekodayêwîterîç hen maço: er sernic bidey (êzîdî) pey êzîdîyeka bekarmê, pêse peyawayêwî mitawmê biwaçimê madam êzîdî pa xelkiye wiçyo ke yezdanpersa û yarsan paxellkiyewiçyo ke yaru sanya û herduwîç be namî dînekeyşawe namê niryênê, her paseyç mitawmê biwaçmê: Ahuraman bexellku a nawçeya muçyo ke ahuraparsê, yanî benamî dîne keyşawe namê nirîyêna. 

Pa core cugrafya û Hewraman û sirûştu jîway xelkekeyş û namekêş roşnêma kerdêwe û hêwadarna yagê kellkî bo pey toy biwanî azîzî.