Feryadêk seba Kirmanckî: "Dewlete asîmîle kena, sazgeh û şaredarîyê ma zî ziwanî nêvînenê!"
Raporê UNESCO’yî yê 2006î ra nata ziwanê kirmanckî (zazakî) binê tehlukeyê vîndîbîyayîşî de yo. Heto yew ra polîtîkayê asîmîlasyonî yê dewlete, heto bîn ra zî bêvengî û xemsarîya sazgeh, şaredarî û komelî, ziwanî ver bi merdişî benê. Mamosteyê kirmanckî Serhat Temelî na rewşa bixofane ser o qisey kerd û da zanayene ke tena bi rexnekerdişê dewlete ziwan nêxelisîyeno. Temelî vat: "Ma tim dewlete rexne kenê, la ma bi xo seba ziwanê xo çi kenê? Sazgeh û şaredarîyê ma zî kirmanckî nêvînenê!"
Polîtîkayê dewlete yê asîmîlasyonî, bi serran o şarê kurdî ser o yenê rayraberdiş. Şarê kurdî ziwanê xo de nêeşkeno perwerde bivîno. Encamê nê polîtîkayanê asîmîlasyonî de ziwanê kirmanckî ver bi vîndîbîyayîşî yo. Goreyê UNESCO’yî ziwanê kirmanckî tehlukeyê vîndîbîyayîşî de yo. Na babete ser o mamosteyê kirmanckî Serhat Temelî Ajansê Welatî rê qisey kerd.
Serhat Temelî bale ante raporê UNESCO’yî yê 2006î ser û wina vat: “Raporê UNESCO’yî de ziwanê kirmanckî lîsteya ziwananê ke ver bi vîndîbîyayîşî şinê de yo. Şima fekê kamî akerê, na mesela ra behs keno. Labelê no ziwan senî wina ameyo qeraxê vîndîbîyayîşî? Kes ney ser o qal nêkeno. Eke qal kenê zî vanê, 'polîtîkayê asîmîlasyonî yê dewlete wina kerd, ziwanî ser o zaf astengî est ê'. Seba ney ziwan aver nêşîyo û şarî zî qal nêkerdo. Polîtîkayê dewlete xora vîndîkerdişê ziwanê kirmanckî ser o yê. La heto bîn ra zî ganî ma xo rexne bikerê. Ma rexnekerdişî ra hes kenê la xorexnekerdiş goreyê ma nîyo. Yanî ma xo rexne nêkenê. Ma seba ziwanî se kerdo? Ma zereyê keyeyî de, sazgehan de bi ziwanê xo qal kenê, ya nêkenê?”
Sazgehan rê seba ziwanê kirmanckî rexneyî
Serhat Temelî pratîkê sazgehan zî rexne kerdî û wina vat: “Ma Amed de ciwîyenê. Se ra çewresê Amedî kirmanc ê. Labelê hema zî sazgehê ma bernameyanê xo de ca nêdanê kirmanckî. Ê ke ca danê zî, sembolîk danê. Ma vajê kombîyayîşêk beno, kombîyayîş de ya kurmanckî qal bena yan zî tirkî. Reya hîrêyîne de zî nêvanê ma bi kirmanckî qal bikerê. Yanî her kes vano 'ma kirmanckî senî bixelisnê', la kes seba kirmanckî çiyêk nêkeno. Nika ma MED-DER de derse danê; 25-30 kesî yenê, qeydê xo virazenê labelê heta ke kurs qedîyeno 5-6 kesî manenê. Ziwan, seba ke bazar de, sazgehan de, mîyanê cuye de pere nêkeno, kam seba çi nê ziwanî bimusiyo? Yanî rewşa ziwanî baş nîya.”
‘Ma koti de ciwîyenê, nameyê nê welatî çi yo?’
Serhat Temelî îfade kerd ke TVyan de zî kirmanckî nêasena û wina dewam kerd: “Ziwanê kirmanckî, çi heyf ke mîyanê cuye de xo rê ca nêvîneno. Tena deyîrê kirmanckî est ê. Şaredarîyî îlanan kenê, Amed de îlanan de kirmanckî çin a. Tena şaredarîya girde de est a. Aye ra teber, Amed de şaredarîyê ke bi serûberî kirmanckî îlanan danê, çin ê. Şaredarî de yew kirmanc çin o ke îlananê kirmanckî binuso. Yaw ma koti de ciwîyenê, nameyê nê welatî, nê şaristanî çi yo? Qene bizanayêne ke ma koti de ciwîyenê; tarîx, kultur û ziwanê nê şarî çi yo? Ê ke nê çîyan nêzanê, wa karêk zî nêkerê. Yanî bi kurs dayîş, domanan reyde kaykerdiş û rojname de yew rîpel kirmanckî nuştiş, ziwan nêxelisîyeno. Wa kes xo nêxapêno. Ê ke wazenê seba ziwanî kar bikerê, ganî verî ziwanî bimusê.”
‘Şaredarîyan de, mulaqatan de îngilîzkî pers beno la kirmanckî nê!’
Serhat Temelî qiseykerdişê xo wina domna: “Heta ke sîyaset, şaredarî û sazgehî wayîrê ziwanî nêvejîyê, komel xora wayîrê ziwanî nêvejîyeno. Komel vano 'no ziwan karê mi nêkêno, ez çira wayîrê nê ziwanî vejîya?' Şaredarîyanê ma de, mulaqatan de ziwanê îngilîzkî pers kenê, gelo kirmanckî zî pers kenê? Kurdîstan de ma vajê ziwanê kirmanckî rîskê vîndîbîyayîşî de yo, reyna zî ziwanê îngilîzkî zaf qîmet vîneno, çira? Çunke pere keno. Nê memleketî de hîrê tenî çin ê ke bi kirmanckî debara xo bikerê.”
Serhat Temelî peynîya qiseykerdişê xo de bale ante prosesê mabênê kurdan û dewleta Tirkîya ser û wina vat: “Ganî astengîyê serê ziwanî pêro bêşert û şurt bêrê wedaritene. Ziwan ganî babeta munaqeşe nêbo. Her di hetî zî ganî ziwanî ser o munaqeşe nêkerê.”
