Înşa û ziwan

Ravêra (pedeşo, proses) ke ma sey mileta kurdan tira vîyarenê, ravêra înşayî ya. Dehkerayanê avzel ê ravêra înşayî ra yew zî ziwan o. Ravêra awankerdişî bêziwan nêbena. Ganî ziwan zî bi sîyaset, kadro û sazîyanê xo bêro awankerdiş ke bieşko ravêra înşa de rolê xo bîyaro ca.

Di hetê awankerdişî est ê. Yew het têkilîyanê kurdan û netew-dewlete alaqadar keno. Amacê muzakere û mucadeleyî, newe ra namekerdiş û ronayişê nê têkîlîyan o. Coka esasê netewe-dewleta tirkan înkar û çinhesebnayîşê netewa kurdan û ziwanê kurdkî ser o ameyo ronayîş. Heta ke no esas nêvurîyo, wazîyetê estbîyîşê kurdan zî nêvurîyeno. Dewlete zî xo bibedelno, xo newe ra saz bikero. Estbîyayîşê kurdan qabul bikero. Heqê kurdan ê xo îdarekerdişî qabul bikero. Huquqê xo newe ra saz bikero. Huqûq de, estbîyîşê kurdan rê ca akera. Kurdî ko bieşkê xo îdare bikerê. Ko bieşkê nameyê xo ser o sîyaset bikerê. Ko bieşkê ziwan û kulturê xo fekê vergê asîmîlasyonî ra bixelesnê, bipawê, biberê aver. Coka di çîyî yew miletî kenê milet. Yew heqê xo îdarekerdişî yo. Yew zî ziwan o. 

Eyro hinî ziwanê kurdkî nîno înkarkerdiş. Eyro çew nêeşkeno vajo: “Kurdkî çin ya”. Kurdkî estbîyîşê xo îspat kerdo. Yew qanalê televîzyonî yo resmî yê bi nameyê “kurdî” est o. Unîversîteyan de enstîtuyî ameyî awankerdiş ke wendekarê kurdan tede lîsans wanenê, lîsansê berzî wanenê. Wendegehanê werteyinan de îmkanê dersê weçînayeyî seba tutanê kurdan ameyo şinasnayîş. 

Nê qezencê ma kurdanê ke pê bedelanê giranan ameyî destvistiş. La nê îmkanî him tay ê û derdê ma rê nêbenê derman. Him zî hîmê înan ê huqûqî saxlem nîyo. Tay ê û nêbenê derman, coka yew ziwan ganî wendegeho verîn ra heta unîversîte bibo ziwanê perwerdeyî ke bieşko linganê xo ser o vindero. Bieşko bibo wayîrê estbîyîşêko ratim. Firê neweyî bieşkê bimusê ziwanî û pê ziwanê xo bieşkê bicuwîyê, heme karanê xo bikerê. 

Coka ma kurdî vanê; kurdkî rê statu û huqûqê kurdkî wazenê. Coka ma vanê: Perwerdeyo bi kurdkî û heme daraxanê perwerdeyî de perwerde talep kenê. Coka ma vanê: Her ca de kurdkî û wazenê ki her dormere de, her waxt kurdkî biwanê, binûsê, qalî bikerê. 

Ma kurdî heyatêkê bêkurdkî qabul nêkenê. Ma zanê ke vindîbîyîşê ziwanê ma vindîbîyîşê kamîya ma yo. Vindîbîyîşê hafizaya ma ù estbîyîşê ma yo. Coka sey zafê kurdan ziwanê dayîke de perwerde wazenê.

Yew hetê dehkera no yo. Heto bîn ma alaqedar keno. Ma talep kenê, la ma seba ziwanê xo se kenê? Ma persê “Ma çi hind hadre yê?” xo ra pers bikerê. Ma vajê ke dewlete meşt ziwanê kurdkî de perwerde qabul kerd? Çand mamosteyê ma hadre yê ke meşt nêbêro wendegehan de derse bidê tutanê ma? Ma problemê ziwanê xo yê gramatîkî çi hind çareser kerdê? Standardê ziwanê ma çi hind ronîştê? Ma folklorê xo çi hind arê dayo, qeyd kerdo? A tewr muhîmi zî ma xo hetê hîş û aqil ra çi hind hadre kerdo seba perwerdeyê kurdkî?

 Merdimê ma yê ke kar û xebatanê ziwanî de sîfleyi wenê, fikirîyenê, nusenê heme zaf rind zanê ke na dehkera de problemê ma zaf ê. Hind zaf ê ke belkî çand komxebatî, çand konferansî besê ma nêkerê. Mumkun nîyo ke heme problemê ziwanê ma pê çand gaman bêrê çareserkerdiş. Coka ganî ma ver verî, problemanê xo yê avzelan tespît bikerê? Ma rê qalanê girsan ra vîşêr, gamê mutewazîyî lazim ê. Awankerdiş pê qalan nêbeno, pê pratîkî beno.

Seba ke ma bieşkê hetê înşa de gamanê pratîk bierzê, ver verî ma rê yew çerçevaya saxlem a muzakereyî lazim a. Ek tede hedef û amacê ma yê netewî yê seba ziwanî kifş bê. Ek ma bizanê ke ma ko ça ra dest bere bikerê. Eke ma kurdî bieşkê xo mîyan de yew zemîna muzakereyî awan bikerê. Eke ma bieşkê dewlete dir muzakereyê ziwanî bikerê? 

Naye het, ganî ma sazîyanê ziwanê xo awan bikerê. Sazî û dezgeyê ma est ê, komeleyî est ê, enstîtuyî est ê, komî est ê, însîyatîfî est ê, çapemenî est a. Kurdê ma est ê ke anegorebê zekaya viraşte sîstemanê perwerdeyê ziwanî ser o xebetîyenê. Nê sazîyê ma, kesê ma yê welatperwerî sey şexs kar û xebat kenê. Na sîfle, na xebate omarkîn a, firaz a. Kam ke seba kurdkî yew kerra yew kerra ser nano, ganî xo bido kaleka sîfleywerdoxanê kirdkî. 

Ma ke saha ra ewnîyenê ma veynenê ke zerreyê sazî û dezgeyanê ma zaf zî dekerde nîyo. Venganeyê ma zaf ê. Zafê sazîyanê ma loqal manenê. Ge ge amac û hedefê xo ra durî kewenê. 

Çi ra wina yo? Coka rayvistişê ziwanê ma nêronîşto. Huqûqê sazîyanê ma nêronîşto. Tarz û hawayè kesan zaf serwer o. Hîş û vîrê sazîbîyişî zeîf o. Ma zanê ke ziwano bêteşkîlat maneno cuwalê vengî, nêeşkeno pay ra vindero. Teşkîlat, esteyê paşta ziwanî yo. Gureyo tewr avzel, awankerdişê teşkîlatê ziwanî yo. Ma çi hind teşkîlatê ziwanê xo awan bikerê ma hind eşkenê komelê xo awan bikerê. Yew milete ancax pê ziwanê xo eşkena xo awan bikera. Heta ke ma nêageyrê ziwanê xo ser ma nêeşkenê bibê wayîrê awanîyêka mîllî ya raştikîne. Coka wayîrvecîyayîşê ziwanî ra vîş yewna çareyê ma çin o. Kamo/a ke vana/o awankerdiş (înşa), ganî ziwanî ra dest ci bikero.

Kilma qali; ma dewlete ra temamê heqanê xo yê ziwanî biwazê. Ma zor bidê dewlete. La ma bi xo zî gamanê xo ronê. Ma teşkîlatê ziwanê xo saz bikerê. O waxt dewlete zî hinîya zaf cidî nizdîyê talebanê ma biba.