Ji Lozanê heta îro: Pêvajoya aştiyê û rastiya dîrokê

Banga ‘Civakek Demokratîk û Aştiyê’ ya ku rêberê gelê kurd Abdullah Ocalan di 27ê Sibata 2025an de kir, ne tenê destpêka pêvajoyek nû ye, lê di heman demê de xalek girîng a werçerxê ye ji bo pirsgirêka kurd. Ev bang di qada giştî de bûye sedema şîroveyên cuda. Hin kes wê wekî guhertinek stratejîk dibînin, hinên din jî wekî rawestanekê dibînin

Lê belê, ji bo ku em vê pêvajoyê bi awayekî rast fêm bikin, divê em pêşî li dîrokê binêrin. Ji ber ku bêyî zanîna dîrokê, ne mimkûn e ku nirxandinek baş li ser tiştên ku îro diqewimin were kirin. Pirsgirêka kurd divê di çarçoveya paşxaneyek dîrokî de ku zêdetirî sedsalekê vedihewîne were nirxandin.

Ji bo fêmkirina wateya pêvajoya aştiyê, divê em pêşî bi dîrokê re rû bi rû bibin. Li vî welatî, kurdbûn tê wateya ku bi sedsalekê rasterast hedefa rejîmeke sîstematîk a înkarkirinê bûye. Gotina navê wê qedexe bû; axaftina bi zimanê wê wek gef dihat hesibandin. Hebûn tê wateya ku bi berdewamî di nav pevçûnekê de bi îdeolojiya fermî re bin.

Ew kesên ku îro li dijî banga ‘civaka demokratîk û aştiyê’ derdikevin, hûn li ku bûn dema ku ev sîstema înkarê bi salan berdewam kir? Ma hûn bêdeng man, an we hilbijart ku hûn ji qada xwe ya rehetiyê paşguh bikin? Ev bang ne tenê gotin e; ew belgeyeke dîrokî ya êş û têkoşîna sedsalî ya gelê kurd e. Bêyî ku hûn vê yekê fêm bikin, dijberiya wê hem xiyanet li dîrokê ye û hem jî neheqiyeke mezin li gelê Kurd e.

Peymana Lozanê, ku piştî Şerê Cîhanê yê Yekem hat îmzekirin, ne tenê sînorên dewleta nû destnîşan kir, lê di heman demê de diyar kir ku kîjan gel dê wekî hebûnên siyasî yên herêmê werin nas kirin. Statuya navneteweyî ya ku ji hêla Lozanê ve hatî damezrandin li ser bingeha avakirina dewletek neteweyî ya homojen bû.

Destûra bingehîn 1924an, ku paşê hat pejirandin, armanc dikir ku avahiya civakî ya pir-nasnameyî û pirzimanî di nav têgiheke yekpare ya hemwelatîbûnê de hilweşîne. Gelê kurd di asta destûrî de nehat naskirin. Bi vî awayî, siyaseta înkarê veguhezî çarçoveya qanûnî û bû hêmanek daîmî ya mantiqa dewletê.

Plana islahê ya rojhilat a 1925an û bicîhanîna qanûna pergala giştî ev siyaseta înkarê saz kir. Pirsgirêka kurd wekî pirsgirêkek siyasî ji qada mafên demokratîk hate derxistin û wekî pirsgirêkek ku di bin navê ewlehiyê de were tepeserkirin hate kodkirin. Ev nêzîkatî di dehsalên piştre de bi awayên cûrbecûr berdewam kir.

Lêbelê, dîrok bi yek alî ve neherikî. Gelê kurd ne tenê li ber xwe da; wan perspektîfa xwe ya siyasî jî pêş xist. Şêwazên têkoşînê guherîn, şert û merc guherîn; lê daxwaza wekhevî û azadiyê sabît ma.

Paradîgmaya civaka demokratîk a ku ji hêla birêz Abdullah Öcalan ve hatî pêşxistin, nîqaşek da destpêkirin ku pirsgirêka Kurd ji forma netewe-dewletê ya klasîk derbas kir. Ev nêzîkatî, ku jiyana hevbeş li ser veqetandinê, pirrengî li ser modela yekpare û demokrasiya herêmî li ser navendîbûnê dide pêş, rêça têkoşînê bi stratejîk ji nû ve diyar kir.

Di vê çarçovê de, ji serdemeke ku li ser şerê çekdarî navendî bû, ber bi siyaseta demokratîk, rêxistina civakî û danûstandinan ve guherînek derket holê. Veguherîna amûrên têkoşînê di pêvajoyên dîrokî de xwezayî ye. Gelek tevgerên neteweyî li çaraliyê cîhanê li gorî şert û mercên guherbar stratejiyên xwe guhertine. Guhertina amûran nayê wê wateyê ku armanc hatine terikandin.

Ew rastîya ku nasnameya kurd îro di qada siyasî de xuya bûye, ku siyaseta înkarê êdî bi hişkbûna xwe ya berê nayê domandin û ku têgeha danûstandinê dikare bi eşkereyî were nîqaşkirin, ne tesaduf e. Ev encama zexta siyasî ya ku ji ber têkoşînek dirêj hatiye afirandin e.

Bi taybetî ezmûna Rojava bûye rastiyek ku bandorê li hevsengiyên herêmî dike wekî nîşanek vê paradîgmayê li ser erdê. Pirsgirêka Kurd êdî ne tenê meseleyeke ‘ewlehiya navxweyî’ ye; ew meseleyeke siyasî ye ku aktorên herêmî û navneteweyî li ber çavan digirin.

Serdana komîsyona ku di meclîsa mezin a milet a tirkiyeyê de hatiye damezrandin ji boy birêz Öcalan li îmraliyê û destpêkirina nîqaşên li ser vê mijarê li ser bingeha diyaloga siyasî, li gorî serdemên berê gaveke girîng e. Ev rewş ji xweber derneketiye holê; ew wekî encama kombûna dîrokî û berdewamiya siyasî derketiye holê.

Banga ‘civaka demokratîk û aştiyê’ ya di 27ê Sibata 2025an de berdewamiya vê pêvajoyê ye. Li şûna ku ev bang wekî navberek ji têkoşînê were şîrovekirin, ew qonaxek di dîroka gelê Kurd de ye, ku ji êş û ezmûnên wan hatiye derxistin.

Ji Şêx Seîd bigire heta Seyî Riza, ji Zîlanê bigire heta serdema tarî ya salên 90î, îradeya ku dixwestin bitepisînin, bi awayên cûda hebûna xwe domand. Berdewamiya dîrokî nehat şikandin; tenê rêbaz guherîn.

Ti têkoşînek bê berhem nîne. Di her pêvajoyeke dîrokî de, kêmasî û nakokî hene. Lê paşguhkirina tevahiya mîrata dîrokî ya li ser bingeha vê rastiyê xerab e.

Qonaxa niha ji serdema ku înkar bi temamî serdest bû cuda ye. Derbasbûnek siyasî hatiye kirin ku tê de têgihên naskirin, danûstandin û çareseriya demokratîk dikarin bi awayekî vekirî werin nîqaşkirin.

 Têkoşîna demokratîk a neteweyî ya kurd ketiye qonaxek nû

Têkoşîna neteweyî ya demokratîk a kurd di qonaxeke nû de ye.

Ev qonax qonaxek e ku tê de siyaset, ne nakokî; naskirin, ne înkar;  diyolog û danûstandin, , di navendê de ne.

Ev meşa gel îradeya sedsalekê ye.

Û dîrok bê guman wê rojekê vê îradeyê tomar bike.

Îro, di demekê de ku civaka demokratîk û pêvajoya aştiyê bi awayekî dîrokî xurt bûne, her nêzîkatiyek ku vê pêvajoyê qels dike, bêyî ku niyeta wê çi be, xizmeta pergala înkarê ya heyî dike. Nebûna çareseriyê rewşa heyî xurt dike; tengezarî û nezelalî rêya veguherîna demokratîk asteng dike. Zemîna siyasî ya ku bi têkoşîna sedsalî ya gel hatiye bidestxistin, nikare bi bertekên neyînî an dijberiyê were têkbirin; ew xizmeta berjewendiyên kesî nake.

Îro, berpirsiyariya sereke piştgirîkirin û xurtkirina paradîgmaya civaka demokratîk a birêz Öcalan û pêvajoya aştiyê ye.