Kurdî û medya
Tarîxî de bîyayîşêko newe o weş an zî a nêweş bi meymaneyî ya zî bi saya dengbêjan vila dewan, şaristanan û medenîyetan bîyê. No bîyayene eynî wextî de tarîxê ey neteweyî yo. Semedo ke waxtên kahanan de nuştiş tayn bi saya mezgê dengbêjeyî û kesê zane û jîr zey kal û pîran, hêkerdeyî (hîkayeyî) bi fek û goşan resayê mezgê domanan û zaf medenîyetan
Waxto ke medya vajîyeno; deyirvajî, nuştişê tarîxî, kovar, nuşteyê kesan an zî nuştoxan, kîtabîy, radyo, televîzyon, înternet û rojnamegerî heme medya ya. Çimkî hemeyî şahîdeya waxta xo kenêy û înan ra ey demî de çi cuyayê belî beno. Kista bînî de teknolojî çiqas avera şîyo, dinya hintayê qijkek bîyo. Çimkî bîyayîşêko newe bilez û bez bi teknolojî vila bena.
Qaleke verînan esta vana 'xebereke nêweş rew vila bena' rast a, waxtake jûwerî rehmet bikerdayê bi lez û bez xeber resayê hawt dewan. La na gam saya medya înternetî çend saatan de bi mîlyon û mîlyar merdiman pê hesyenêy. Zey nimûne, bîyayîşêko newe yo xirab zey şerê dinyayî ya hîrêyine. Çepê ci, xebateke weş a zey azadbîyayişê kurdan erey vila bena, encax bi hezaran merdimî pey hesyenê. Semedê ney zî sifte polîtîkaya dewletan û medya kurd qels o û civaka kurd medyayî ra zaf aleqeder nêbeno yo.
Tarîxî de bîyayîşêko newe o weş an zî a nêweş bi meymaneyî ya zî bi saya dengbêjan vila dewan, şaristanan û medenîyetan bîyê. No bîyayene eynî wextî de tarîxê ey neteweyî yo. Semedo ke waxtên kahanan de nuştiş tayn bi saya mezgê dengbêjeyî û kesê zane û jîr zey kal û pîran, hêkerdeyî (hîkayeyî) bi fek û goşan resayê mezgê domanan û zaf medenîyetan. Bi no hawayî Mezopotamya koka medenîyetan awan kerda.
Ey demî de înternet zî çînê bi, matbaxa çînê bi. No yeno na mana ke kurd azad bo cewhera vetişê medenîyetê neweyan ra hadre yo. Semedo ke dewletî na hawayî weş analîz kerdê ra, nêwazenêy kurd azad û serbixo bibo. Zey nimûne Dewleta Kurdan Eyûbîyan ra nêbîyayê, xaçijan îslamîyet ey rojan de kokî ra qedînaynê. Bi dek û dolaban kurd ewro bê dewlete ternayê...
Tarîxî de semedo ke zaf kitabê kurdan amey veşnayiş û talankerdişî ra, kurdan alternatîfa tarîxê xo bi deyirêy, hureynîya kitabê tarîhî deyirvajî ango dengbêjî avera berdê. Yanê deyirvajî eynî wextî de hureynîya medya nikayine de arşîvêka zaf pîl a.
Tarîxê dinyayî de 1450 Almanya de matbaxa bi qilîşeyê asinine Johannes Gutenberg îcat kerd. Ney ra pey karê nuştiş û wendiş avera şîyo. Medya de zî bi saya kovaran û rojnameyan tarîhî de lez giroto. Telgirafî 1835 - 37 Samuel Mors esasa bi saya hereket bi ceryanî resnaya cayêko bîn û şîfre kerdo. Pey ra zî 7ê Adara 1876î de zî esasê telefonî.
Radyo zî 1895 de Guglielmo Marconî îcad kerd. Televîzyon 1923 - 26 de Îskoçij John Logîe Baird îcad kerd. Esasê înternetî zî 1960 de qedeme bi qedeme heta ewro ameyo.
Tarîxê medya kurdan bi denbêjî destpêkerda. 22ê Nîsana 1898î de Kahîre di Mîkdat Mîthat Bedirxan raya sifteyineRojnameya Kurdîstanî vejeno. 15ê Gulane Roşanê Ziwanê Kurdî ya. Kowara Hawar 1932 de bi saya Mîr Celadet Bedirxan 57 hûmarîy heta serra 1947 î vejyayê. Tarîxê despêkerdişê Hawarî zey Roşanê Ziwanê Kurdî name bîyo. Xebatê kirdkî zî estêy la zaf tayn êy. Kitabo herî kan yo yeno zanayîş (Mewlûda Serif) Ehmedê Xasî Hezanij a Licê ra yo. 1867 -1951 de cuyayo. Osman Efendîyê Babij Mewlîda Nebî nuşto. O jî Sewregî ra yo serrên 1852-1929 de cuyayo. Şêx Muhemet Ensarî Raro Raşt / malûmatê dînî 1947-1948 cuyayo.
Gruba Vateyî bi saya Malmisaij û ombazên ey 1996 de dest bi xebatan kerda heta na gamî 80 kovaran ra veşî kovarên edebî vetêy û hewna kovar vejena. Ez tîya ra spasîya xo heme kedkar û nustoxên Kovara Vateyî keni.
