Dêrsim de ziwan

Yew aforîzmaya balkêşe est a; kamîya merdimî binê ziwanê merdimî de ya. Beno ke ma hezar reyî dubare kerdo û vato ke “ziwanê dayîke pusulaya merdimî ya”. Merdimo ke ziwanê xo de perwerde nêgeno, qisey nêkeno, nênuseno, hewnan nêvîneno, sîyaset nêkeno, hez nêkeno, yarîyan nêkeno, sanikan nêwaneno, domananê xo pîl nêkeno, kalik û pîrikanê xo de galgale nêkeno, nê merdimî pusulaya xo vîndî kerdo. Cuye derya ya; pusula zî ziwano ke merdimî rê raye mojneno yo. Ganî merdim rotaya xo, rayîr û rayîrgehê xo bizano, vîndî nêkero. 

Tertele û yadkerdiş

Ma fekafek her serre şinê Dêrsim û ercanê mayê ke Tertele de ameyî qetilkerdene, anê vîrê xo. Her serre hişê beşdaran “tirkî” sero şino û yadkerdişê xo zafane tirkî kenê. Nê ferasetî de “nakokîye” est a. Yan Tertele nêro yadkerdene, yan zî heme yadkerdiş bi kirmanckî bibo. Ma rind zanê ke serranê 1937-1938an de têna şar nêame qirkerdene; ziwan, kultur û kamîya şarî zî ameyî hedefgirewtene. Talankeran waşt ke Dêrsim de pêro estîya şarê kurdî çin bikerê. Xora Mufettîşo Pêroyî yo 4. Abdullah Alpdoganî fermanê xo yê şermamizî de wina vatbî: “Ma kokê armenîyan ard, pey de têna kurdî û qizilbaşî mendî. Eke şima wazenê domanê şima nê welatî de zerreweş bibê, zerreyê şima kesî rê nêveşo”. Yanî Alpdogan hem îtîqat hem zî nasnameyê kirmancan hedef nîşan dano. Na çarçewa de bi tirkî yadkerdiş, hetêk ra polîtîkaya “tenkîlî” rê teslîmbîyayîş o. Ma nêvanê ke tirkî nêro şuxilnayene, la ganî Dêrsim de ziwano yewin kurdî (kirmanckî yan kurmancî) bibo. Bitaybetî rojanê taybetan de gurênayîşê ziwanê kurdî formêkê xoverdayîşî yo. Ma pêro çepgir ê, la ma vanê ke ganî ma dîsîplînê sosyalîzmî ziwanê xo yê dayîke de bikerê. Mîsal Karl Marx û Engelsî xebatê xo zafane almankî nuştêne, çike almankî ziwanê înan ê dayîke bî. Înan nêvatêne ke bêrê ma xebatanê xo îngîlîzkî yan fransizkî bikerê. Yanî sosyalîzm şuxilnayîşê tirkî ferz nêkeno; eksê ci sosyalîzm de “her netewe wayîrê heqê dîyarkerdişê ameyoxê xo yo”. Bi kurdî qiseykerdiş û nuştiş nêno manaya “neteweperestîye”. 

Banokîya ma dêrsimijan

Fîlozof Franz Fanon vano ke “şîdeto kolonîzeker, têna denêkeweno zerreyê leşe, o dekeweno heta tebaqanê ruhî yê xorînan.” Merdim eşkeno vajo ke Dêrsim de ewro têna leşe nê, ruh zî teslîmê şîdetê kolonîzekerî bîyo. Şaro ke ziwanê xo xo vîr ra keno, ziwanê xo qij geno, ziwanê xo yê dayîke rê xerîb o, ruhê ê şarî bindest o. Ganî ma dêrsimijî na raştîye qebûl bikerê û çareserîyêke bivînê. Ganî ma wayîrê mêrasê pîr û kalikanê xo bivejîyê. Şaîro dêrsimij Sey Qajî fekafek seserre ra ver nîya nuseno: “Nê zalimûnê dina ferman do, vato: Dêrsim de az nêmano”. A hişmendîye, o ferasetê zulmkarî û talankerî hema zî ramîno. Dêrsim de ke ziwan, kultur, tarîx û kamîye nêmende, “az” zî nêmaneno. Verê cû dapîr û bapîranê ma vera zulmkarî wina vatêne: “Dêrsim rê hêriş beno, la serkewtiş nêbeno”. Ewro ma qebûl bikerê ke Dêrsim rê hêriş zî bî, talanker serkewte zî bî. Seba ma zî no, “qesawet” nîyo. Ma êdî nê pergalê gemarinî rê bonder bîyî û ci ra “razî” yê. Na “banokîya” ma, na rewşa “indifferentia” ya ke sey dara hêjîrêre mîyanê ma de pîl bena, qet “xêr” nîyo. 

Quo vadîs?

Quo vadîs? yanî “Ti şinî/a ça?”. Ma zanê ke bi destê Petrusî no pers Îsayî ra ameyo perskerdene. Îsayî vato ke “Ez reyna şina Roma ke uca de bêrî çarmix”. Îsayî seba armanc û paradîgmaya xo game peyser nêeşte; her tewr rîsk girewt. Nika ma zî xo ra eşkenê bipersê “Ma şinê ça?”. Qaso ke ez vînena, ma mîyanê tunela derg û tenge de yê. Heta ke destê ma de fenere nêbîye, ma nêeşkenê na tunela ting û tarî ra derbas bibê. Fenera ma ziwanê ma yo, fenera ma kamîya ma ya, fenera ma îtîqatê ma yo. Sewbîna rayîr çin o. 

Ziwan ‘sayeban’ o

Şima zî zanê Kazim Karabekîrî vatbî “Yan ma Dêrsimî ‘islah” bikerê yan zî ‘îflah’”. No feraseto binkor û fêlbaz ewro zî vera Dêrsimî plananê qilêrinan keno. Walî Tuncay Sonel û hemkaranê ey rayîrê Karabekîrî taqîp kerd. Ganî ma vera polîtîkaya “islah yan îflahî” baldar bibê; ziwan, kamî û kulturê xo vera talankeran bipawê. Ma xo vîr ra nêkerê; çîyo tewr girîngo ke ma vera rojê zordestan ê sûrbîyayeyî bisevekno, “sayeban” o.  Sayebano pêt zî ziwan o.