Mihemed Kurdî: Mi xo deyndarê kurdanê ma yê zazayan dî

Bi wesîleya 21ê Sibate Roja Ziwanê Dayîke ya Mîyanneteweyî, ma yew Mihemed Kurdîyo ke qiseykerdoxê kurmancî yo la seba wayîrvejîyayîşê ziwanî kirmanckî (zazakî) musayo û kitabêk nuşto dir ameyî têhet û ey derheqê kitabê xo "Serebûtê Ma" û xebatên ziwanî de ma rê qisey kerd.

- Şima bi eslê xo kurmanc ê, la şima kirmanckî (zazakî) musayî û bi nê ziwanî kitabêk nuşt. Çi bî sebeb ke şima no qerar da û na xebata ercîyayîye kerde?

Ez zaf reyan bîya şahîd û mi dî ke kurmancanê ma yê ke xo rê vanê "ma welatperwer ê", vatêne "ma kirmanc/zaza û kurmanc yew şar ê". La çîyo ke mi rê ecêb ameyêne o bî ke; kurdanê ma yê zazayan kurmancî zanayêne, la kurmancanê ma zazakî nêzanayêne. Heta ez eşkena wina zî bivaja ke; tayê kurdanê ma yê kurmancan xo serdestê kurdanê zazayan/kirmancan dîyêne û înan asîmîle kerdêne. Raştîya ci na ya ke, nê helwestê tayê kurmancanê ma ver, mi xo deyndarê kurdanê ma yê zazayan dîyêne û ancî mi sey kurdêkê kurmancî bê zazakî xo kêm vînayêne.

Seke ma pêro zî zanenê, kurdê ma yê kurmancî heme leteyanê Kurdistanî de estê, la kurdê ma yê zaza/kirmancî tenya Vakurê Kurdîstanî de estê û çi heyf o ke sîyasetê asîmîlasyonî ver zazakî ver bi çinbîyayîşî şina. Badê ke mi na xetere dîye, mi yew qerar da û mi vat; eke ma xo rê vanê "ma yew ê", ganî ez zazakî bimusî. Wa birayîya ma tenya qiseykerdiş de nêmano, pratîk û kerdişanê ma de zî bibo.

Badê cû mi Komeleya MED-DER’î de qeydê xo viraşt û ez înternetî ser o bi hawayêkê rêkûpêkî beşdarê dersan bîya. Mi hîrê asteyî (sewîyeyî) zî qedînayî. Raştîya ci, ganî ez vaja ke zaf taybetmendîyê zaravayê dimilkî/zazakî estê û nê taybetmendîyan xo heta nika pawito. Na rey wexto ke mi nê taybetmendîyê zaravayê ma zazakî dîyî ez zaf şa bîya. Seba ke ma nê zaravayê xo yê nazenenî (zazakî) bipawê mi soz da xo ke, ez do her tim xizmeta ci bikera û verî zî bi zaravayê zazakî kitaban binusa. Belê, şukur Homayî rê mi bi na xebata xo ya qijkekake (Serebûtê Ma) xizmeta şar, ziwan û edebîyatê ma kerde. Bêguman ma semedê şar û nê ziwanê xo yê ercîyayeyî çi bikerê zî ancîya kêm o. Ez sey lajêkê nê welatî (Kurdistan) ancî soz dana ke, eke Homa wazeno nika ra pey zî her tim û her ca de, heta ke bibo wayîrê statuyî, ez do bi eşq û heskerdişî xizmeta ziwanê ma yê rindekî (kirdkî) bikera.

Kitabê şima yê bi nameyê "Serebûtê Ma" pancas hîkayeyan ra yeno pê. Şima nê hîkayeyî senî arê dayî û seba kultur û şarê ma ehemîyetê nê meselayan çi yo?

Ez sey kurdêkê Vakurijî serranê dergan Başûrê Kurdistanî de menda û uca de mi zaf kurdê ercîyayeyî yê başûrij û rojawanijî şinasnayî. Badê ke mi qerar da ke ez bi zazakî kitabî binusa, mi bi ê embazan dir têkilî rona û seba raştnuştişê serebûtan mi înan ra hetkarî waşte û dima dest bi nuştişî kerd. Yanî ez eşkena vaja ke, zafaneyê serebûtanê ke mi arê dayê, mi embaz û dostanê xo yê Vakur, Başûr û Rojawanê Kurdîstanî ra eşnawitî û nuştî.

Ma çîyanê ke mîyanê şarî de qewimîyayê û raştîya ci esta, înan rê vanê "serebût". Yanî çimeyê serebûtan komel û şar o. Beno ke her serebût goreyê mintiqayan cîya bêro vatiş, la manaya înan seypê ya. Raştîya ci ganî ma vajê ke edebîyato fekkî de pawitişê berhemanê folklorîkan zaf muhîm o. Seke ma pêro zî zanenê, ziwanê ma kurdkî binê pêlanê asîmîlasyonî de roj bi roj helîyeno û nika sekerat de yo. Çi heyf o ke êdî domanê ma bi ziwanê xo qisey nêkenê. Na rey mi bi nê qestî waşt ke ez nê berhemanê ma yê folklorîkan neqlê domananê ma bikera. Çimkî sey verênanê ma zî vato, "Vate şino la nuşte maneno." Yew xususîyeto bîn ê serebûtan zî o yo ke, mîyanê înan de seba komel û şarî şîretî estê.

Qiseykerdişê xo de şima vato "mi ziwanêko standard xebitna". Prosesê nuştişî de xebitnayîşê standardî şima rê senî bî, şima rastê zehmetîyan ameyî?

Raştîya ci, ganî ez verî de bivaja ke serebûtî û çîyê bînî yê folklorîkî bi fekê şarî yenê nuştene. Yanî fekê yewî ra senî vejîyayê, ganî wina zî bêrê nuştene. Seke ma pêro zî zanenê, ziwanê ma heta nika nêbîyo ziwanê perwerdeyî û hetê nuştekî de zî apey mendo; bi taybetî zî dîyalektê ma zazakî. Na rey semedê ke her kes ci ra fam bikero, mi goreyê perwerdeyê ke dîyo ziwanêkê standard şuxulna. Raştîya ci her çiqas hema bi temamî standard nêbîyo zî, nê serranê peyênan de zaf berhemî bi ziwanê ma çap bîyê. Û reyna zaf komele û sazîyê ke semedê pawitiş û averberdişî xizmeta ziwanî kenê, hetê nuştekî de standardêk ronayo. Mi zî înan ra îstîfade kerd û kitab goreyê ê qaydeyan nuşt.

Bi nê kitabî şima waşt nîşan bidê ke kurdî eşkenê zaravayanê yewbînan bimusê. Sere de ciwanî, seba wayîrvejîyayîşê ziwanê ma, şima wazenê şarê ma rê çi vajê?

Ziwanê ma zî û heme ziwanê bînî zî ayetanê Homayî ra yê. Yanî no şeref (ziwanê ma) Homayî sey emanet dayo ma. Na rey eke ma bi emrê Homayî qayîl ê, ganî ma xîyanet bi emanetê ey nêkerê û nê şerefê ke ey dayo ma (ziwan) ra wayîr bivejîyê.

Dewro ke nika ma tede ciwîyenê dewrê teknolojîyî yo û nê dewrî de cîhan bîyo qij û her çî verê destê merdimî de yo. Raştîya ci nika zaf derfetî estê ke merdim zaravayanê ziwanê xo bimuso. Roja ma ya ewroyêne de zaf komeleyî, sazîyî û şaredarîyê ma hem bi hawayê onlineyî hem zî rî bi rî dersanê ziwanê kurdkî danê. Aye ra her keso ke zerrî ra biwazo eşkeno bi hawayêkê zaf asanî ziwan bimuso.

Ganî ciwanê ma yê kurdî baş bizanê ke ma bi ziwanê xo estê. Yanî nuqteyo tewr muhîm o ke ma şaranê bînan ra cîya keno, ziwanê ma yo û Homa nêkero eke ziwanê ma vîndî bibo, o wext ma zî do vîndî bibê; çimkî tu şarêkê bêziwanî çin o.

Ganî şarê ma baş bizano ke kurdkî/zazakî/kirmanckî; ziwanê tarîx, kilam, estanik, deyîr, lorîk û şayîyanê ma yo. Na rey hêvî û waştişê mi o yo, senî ke pîlanê ma bi se serran pawit û heta roja ewroyêne ard, coka ma zî nê şerefî (ziwan) bipawê û biresnê domananê xo.

21ê Sibate Roja Ziwanê Dayîke ya Mîyanneteweyî ya. Rewşa kirmanckî (zazakî) ya ewroyêne de, ehemîyetê na roje seba ziwanê ma çi yo û ganî ma se bikerê?

Belê seke yeno zanayîş 21ê Sibate sey Roja Ziwanê Dayîke ya Dinya yeno qebûlkerdene. Raştîya ci nê serranê peyênan de komeleyî, dezgehî, sîyasetmedarî, rêxistin û partîyê kurdan zî seke heme şarê bînî yê cîhanî na roje (21ê Sibate) pîroz kenê, behsa muhîmîya ziwanê dayîke kenê û pesnê ziwanê kurdkî danê. Helbet pîrozkerdişê na roje û pesindayîşê ziwanê kurdkî zaf weş û qîmetdar ê, labelê roja ma ya ewroyêne de xetereya serî ra, verê pesindayîşî ra vêşêr, hewceyîya ziwanê ma bi qiseykerdiş, nuştiş û wendişî esta.

Çi şar û komele, çi partî û rêxistin, çi sazî û dezgeh; her kes û heto ke xo rê vano "ma kurd ê (zaza/kirmanc û kurmanc) û ziwanê ma zî kurdkî (zazakî û kurmancî) yo", ganî meseleya ziwanî de bêrê têhet û ziwanê xo serê her kes û her çîyî ra bigîrê. Heta ke bibo wayîrê statuyî, bi şewe û roj bixebitê. Çimkî xetere resayo sewîyeyêkê wina ke, êdî bêstatu pawitişê ziwanî mumkun nîyo. Aye semed ra ganî rojêk verî heme hetê kurdî tifaqa xo ya ziwanî virazê û xebatanê ziwanî hîna bihêz û hîrayêr bikerê.