Mîrasê bêhempayî yê şaristanîya Komagene û Koyê Nemrûdî

Şaristanîya Komagene cografyayêda hîra de yew şaristanîyêka muhîm a ke rîçikê xo yê kurdan zî estê. Merkezê na şaristanîye Semsat o û sîmgeya ci ya tewr pîl zî Koyê Nemrûdî yo. Bi zengînîya xo ya binê erdî û serê erdî, bi nêzdîbîyayîşê royanê Dîcle û Firatî; cîhetê zîraet, heywandarî, huner û tîcaretî ra herêmêka zaf averşîyayîye bîya. Komagene, seba ke şarê cîya-cîyayî bi aheng têrey de ciwîyayê, hem manaya sîyasî hem zî manaya felsefî de mîsalêka muhîm a pîyaciwîyayîşî ya.

Çimeyan de yeno vatene ke çekuya Komagene kurdkî de çekuya "kom"î ra (yanî komel) yena. Mîyanê na şaristanîye de kurdî, asûrîyî, ermenîyî û cihûyî zey şaranê cîyayan ciwîyayê û herême bîya cayê sentezê kulturê Rojhelat û Rojawanî. Huner, mîmarî û îdare de şopê nê di kulturan zî asenê. Herême de kurdkî, farskî û ziwanê Helenî ameyêne qiseykerdene. No zî asayîşê Komagene yê zafkulturî nîşan dano. Komagene de, huner û mîmarî de sentezê Rojhelat û Rojawanî vînayîş mumkun o. Tesîrê kulturê Helenîstîkî zaf eşkera yo. Koyê Nemrûdî de heykelê homayanê zey Apollo, Mîtra, Zeus, Ahura Mazda û Hermesî estê. Qral Antîoxosî heykelê xo zî dayo viraştene û xo bi homayan reyde yeksan dîyo.

Heykelê ke Koyê Nemrûdî de ameyê viraştene, asayîşêko muhteşem pêşkêş kenê. Zîrweyê koyî wayîrê yew nîzamê mîmarî yo ke merdiman efsûn keno. Vejîyayîş û awanbîyayîşê tîje nê zîrweyî de bi hawayêko zaf zelal yeno seyrkerdene. Vajîyeno ke çekuya "Nemrut"î zî kurdkî de çekuya "nemir"î (bêmerg) ra yena.

Berhemê ke Koyê Nemrûdî de yê, înan tena sey qirşika kerreyan vînayîş raşt nîyo. Nê awahîyî eynî wext de manayanê îdeolojîk, felsefî û kulturîyan xo de hewênenê. Ê, yewbîyayîşê fikrê Rojhelat û Rojawanî temsîl kenê. Heykelê homayanê Nemrûdî, ebatê xo de nêzdîyê yewbînan ameyê viraştene. Zeus, Apollon, Herakles û Ahura Mazda kîşta yewbînan de yê. No hol aseno ke sembolê pîyamendîya bawerîyanê cîya-cîyayan o.

Koyê Nemrûdî de vejîyayîşê tîje destpêkêko newe, hîşyarîya cuye û ganbîyayîşê tebîetî sîmge keno. Awanbîyayîşê tîje zî mergî ra zêdetir yew bedilîyayîş îfade keno. Na vîr û bawerîye de cuye sey yew çerxî yena dîyene. Koyê Nemrûdî yo ke 2150 metre berz o, sey cayê resayîşê asmen û erdî qebul beno. Coka seba homayan sey cayêko munasîb ameyo dîyene. Komagene eynî wext de mabênê Rojhelat û Rojawanî de yew xeta derbazbîyayîşî ya û cografyayêda wîna de ya ke zaf şaristanîyî tede ameyê têhet. Antîoxosî xo bi homayan reyde yeksan dîyo û bi na bîr û bawerîye abîdeyê pîlî dayê viraştene. Ey mabênê Roma û Partan de sîyasetêko dengedar (balansdar) meşnayo. Zanist, felsefe û astrolojî de xebatî ameyê kerdene. Qabartmaya şêrî ya Nemrûdî de estareyî taswîr bîyê. Yeno fikirîyene ke nê estareyî nîzamê asmenî temsîl kenê. Şêr quwet û îqtîdar sîmge keno, helo zî têkîlîya ruhî ya mabênê asmen û erdî temsîl keno. Tumuluso ke Antîoxosî dayo viraştene, eynî wext de sey gorê ey yeno qebulkerdene, la gor hema zî bi hawayêko qetî nêvînîyayo. Antîoxos vano: "Ez tena yew qral nîya, ez şirîkê nîzamê gerdûnî ya."

Semsat paytextê Komagene bi û qerarê îdareyî uca de ameyêne girewtene. Ewro qismêko pîlê Semsatî binê awanê Bendawê Ataturkî de mendo. Wextê Komagene de debara şarî bi zîraet, heywandarî û zanaetî ameyêne kerdene. Tîyatro, muzîk û şahîyî zî zaf bîyê; cuyeya komelkî zaf ganî bîya. Ewro Koyê Nemrûdî û berhemê Komagene, zaf merdimanê dinya ra yenê zîyaretkerdene. No ca tena yew cayê turîstîk nîyo, eynî wext de mîrasêko muşterek ê kulturê merdimatî yo. Coka, wayîrvejîyayîşê tarîx, kultur û ercanê Komagene û Koyê Nemrûdî zaf muhîm o.