Modelê Çareserîya Rojhelatê Mîyanênî: Ruhê Peymana Medîne

Lîzşêr Amed

Rojhelatê Mîyanênî, bi seyan serran o ke binê tesîrê şer, pêkewtiş û krîzanê sîyasîyan de yo. Xora kokê nê probleman, zîhnîyetê dewlet-netewe û feraseto ke cîyawazîyan red keno yo. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan, nê kaosî ra vejîyayîşî rê, "Neteweya Demokratîke" û "Komelo Demokratîk" sey alternatîfêk dano ra ver. Bingeyê na paradîgma, tarîxê Îslamîyetî ra, xusûsen "Peymana Medîne" ra îlhama xo gêno û nê 'aqilî bi metodanê modernan ê sosyolojîkî newe ra şîrove keno.

Sîstemê modernîteya kapîtalîste, şaranê herême yewbînan ra cîya kerdo, sînorê sexteyî nayê ro û her komele mecbur kerda ke xo di qalibê "yew ziwan, yew netewe, yew ala" de bîyaro pê. Labelê raştîya tarîxî û sosyolojîke ya herême wina nîya. Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan vano ke çareserî, redkerdişê dewlete nîyo, la 'vurnayîşê fehmkerdişê dewlete' û awankerdişê sîstemêkê xoserî yê demokratîkî yo.

1. Peymana Medîne sey referansêko tarîxî

Wexto ke Pêxemberê Îslamî Hz. Muhammed şino Medîne, uca de yew tabloya têmîyanbîyayeyî estbîye. Cihuyî, xirîstîyanî, musulmanî û qabîleyê cîya-cîyayî (Ews û Xezrec) pîya ciwîyayêne, la mîyanê înan de şer û pêkewtişî kêm nêbîyêne. Pêxemberî, semedê ke nê cîyawazîyan binê yew sîwanî de bîyaro têhet û aştîye birono, "Peymana Medîne" îmza kerde.

Goreyê analîzê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî, na peymane yew "Makeqanûno Demokratîk" o. Çîke; peymane, qet yew qabîle, dîn yan zî grûbe nêkerde 'hêzê esasî' û ê bînî nêkerdî 'kole'.

Her grûbe, dîn û bawerîya xo de serbest bîye. Her qabîle, meseleyanê xo yê zereyî de xoser bîye, la meseleyanê pêroyî de, pawitişê Medîne de yew bîye.

Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan nê modelî sey "prototîpê Neteweya Demokratîke" pênase keno. Vano ke eke ma ewro Rojhelatê Mîyanênî de aştîye wazenê, ma nêeşkenê bi mantiqê dewlet-neteweya tirk, ereb yan zî fars aştîye bîyarê. Ganî ma sey Peymana Medîne, yew "Peymana Komelê Demokratîkî" awan bikerê ke tede kurd, tirk, ereb, asûrî, elewî, sunî û êzidî, nasnameyê xo yê xoserî bipawê la "neteweya demokratîke" de bibê yew.

2. Têgehê "Entegrasyon"î û yewbîyayîşê demokratîkî

Vateyê "Entegrasyon"î (Têhewîyayîş), sîyasetê Tirkîya de zafê reyan manaya "asîmîlasyon"î de yeno şuxilnayîş. Yanî, "Kurdî wa bibê tirk, wa Tirkîya de bihelîyê û nasnameyê xo vîndî bikerê." Labelê projeya Abdullah Ocalanî de entegrasyon, manaya "yewbîyayîşê îradî û azadî" de yo.

Entegrasyonê Demokratîk wina yo: 

Redkerdişê Asîmîlasyonî: Yew şar, ziwan û kulturê xo vîndî nêkeno. Kulturê xo bi azadî ciwîyeno û aver beno.

Yewbîyayîşê Sîyasetî: Cîyawazîyê etnîkî û dînî est ê, la nê cîyawazîyî sey sebebê şerî nê, sey renganê cîya-cîyayan ê yew baxçeyî yenê qebulkerdiş.

Sîstemê Konfederalî: Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan, modelê "Konfederalîzmo Demokratîk" pêşkêş keno. No model de, her herême, her şaristan yan zî her dewe, meclîsanê xo yê şarî awan kena. Na yew tewirê "entegrasyonê cêr ra corî" ya. Yanî, şar bi îradeyê xo yê azadî yeno têhet, ne ke bi zorê dewlete.

Peymana Medîne de zî entegrasyon estbî, la asîmîlasyon çin bî. Cihuyî, cihuyî mendî; Musulmanî, musulman mendî. La "Ehlê Medîne" (Şarê Medîne) bîyî yew "Ummet". Ocalan na têgeha "Ummet"î, sey "Neteweya Demokratîke" şîrove keno. Ewro zî Tirkîya de, kurd û tirk eşkenê binê sîwanê "Tirkîyeya Demokratîke" û "Komara Demokratîke" de, bê ke yewbînan înkar bikerê, bi 'eqilê Peymana Medîne bibê yew.

3. Projeya Komelê Demokratîkî û bingeyê cuye

Komelo Demokratîk, tenya yew modelê îdarî nîyo, eynî wext de yew modelê ciwîyayîşî yo. Na proje, hîrê linganê esasîyan ser o awan bena:

A. Azadîya Cinîye (Jîneolojî): Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan vano ke, "Komelêk de heta ke cinî azad nêba, o komel azad nêbeno." Peymana Medîne de belkî na xusûs zaf zelal nêamebî nîşandayîş (goreyê şertanê o wextî), la felsefeya Ocalanî de, cinî, binkeyeyê esasî yê komelî ya. Entegrasyono raştikên, bi beşdarîya aktîfe ya cinîyan mumkun o.

B. Ekolojî: Komelo Demokratîk, tebîetî ra qut nîyo. Kapîtalîzm tebîetî qir keno, la sîstemê komelê demokratîkî, tebîetî sey parçeyêkê cuye vîneno.

C. Ekonomîya Komunale: Entegrasyon, tenya sîyasî nîyo, ekonomîk o zî. Çimeyê welatî, ganî yê şarî bê, ne ke yê tayê sermayedaran. Averberdişê kooperatîfan û ekonomîya herêmîye, parçeyêkê nê projeyî ya.

4. Kurdî, Tirkîya û meseleya Rojhelatê Mîyanênî

Ewro Tirkîya de meseleya kurdî, bi metodanê klasîkan ê "ewlehîye" (asayîş) û şerî çareser nêbena. Na metode, serran o ke ameye ceribnayîş û netîce nêdaya. Projeya Ocalanî, vano ke kurdî nêwazenê dewlete parçe bikerê yan zî cîya bibê. Kurdî wazenê ke statuyê înan bêro qebulkerdiş û Tirkîya bibo welatêko demokratîk.

Çarçewaya Peymana Medîne, nê waştişî rê cewabo tewr baş o. Senî ke Medîne de "pêkerdişê komelkî" estbî, Tirkîya de zî yew "Qanûno Esasî yo Demokratîk" lazim o. 

No Qanûno Esasî:

Ganî "Hemwelatijbîyayîşê Demokratîke" esas bigîro.

Nasnameyanê etnîkî û dînîyan înkar nêkero.

Ziwanê dayîke û kulturî rê hurmet nîşan bido.

Îdareyê merkezî (merkezperestî) nê, îdareyê herêmî xurt bikero.

Rayîrê aştîye û pîyaciwîyayîşî

Perspektîfê Abdullah Ocalanî yê ke Peymana Medîne û Komelê Demokratîkî ser o awan bîyê, Rojhelatê Mîyanênî rê "awêka cuye" yê. Na proje, ma ra wazena ke ma şovenîzm, nîjadperestî û mezhebperestîye biveradê. Cayê nînan, ma "aqilê kolektîf", "şêwr" û "têhetameyîş"î ronê.

Entegrasyon, bi îmhayê yewbînan nêbeno; bi qebulkerdişê yewbînan beno. Tirkîya, eke wazena biba yew welatê xurt û demokrate, ganî na mîrasê tarîxî yê Rojhelatê Mîyanênî (Peymana Medîne) bîyaro vîrê xo û bi paradîgmaya Komelê Demokratîkî, meseleya kurdî çareser bikero. No çareserî, hem semedê Tirkîya hem zî semedê pêro Rojhelatê Mîyanênî, rayîrê xelisîyayîşî yo.

Peymana Medîne, îspatê aştîya mîyanê cîyawazîyan a; Komelo Demokratîk zî, formê aye yê ewroyîn û modern o. Ganî ma nê di erjan, bi hişmendîyêka sîyasî û exlaqîye têhet bîyarê û cuye newe ra awan bikerê.