Pawitişê estbîyayîşî de rolê ziwanî

Tarîxê merdimîye de ziwan tenê amûrê ragihandinî nîyo, o bingehê estewarî, nasname û vîra kolektîfe ya şarî yo. Qedexe û zîndanîkerdena ziwanî, zîndanîkerdena vîra kolektîfe ya. Sanîkî, dastanî û deyîrê ke bi seserran ameyê pawitiş, wexto ke nêvaciye, o zîndan her ke şino teng beno û estewarîya merdimî mîyanê a tengatîye de vindî bena.

Têkilîya mîyanê ziwan, estewarî û xobûnî de, tenê têkilîyêka ziwanşinasî nîya, a bingehê ontolojîk a estewarî yê her ferd û her komelî ya. Na sêgoşe sey mîmarîyêka ke eke xalêka aye birêşîyo, ê bînî zî kewenê binê rîskî. Estewarî weziyetêko bîyolojîk û fîzîkî yo, la Xobûn astêka hişmendî ya. Xobûn, yanî merdim bibe "xo", bibo wayîrê nasname û vîna xo.

Komelêko ke ziwanê ci ameybo birnayîş, estewarîya ci binê rîskî de ya û fersenda ci ya "xobûnî" (yanî bibo wayîrê vîna xo) destê ci ra ameya girewtene. Na rî ra, têkoşîna seba ziwanê kurdkî, tenê têkoşîna çend çekuyan nîya, têkoşîna pawitişê estewarî û resayîşê xobûnî ya.

Seba şarê kurdî, ko bi seyan serran o rîbirîyê polîtîkayanê înkar, asîmîlasyon û qedexekerdena çandî yo, ziwanê maye vîjyayo (vîyarto) qada herî bingehîne ya xopawitişo cewherî. Xopawitişo cewherî tenê bi maneya fîzîkî nîya, pawitişa ruh, hişmendî û estewarîya komelkî ya ke a zî bi rûmetê ziwanî dest pêkena.

Ziwan gerdûnê hişî yo. Qada ke estewarî tede xo nîşan dana û neynika xobûnî ya. Merdim bi ziwano ke tede pîl bîyo, dinya fehm keno. Eke şima bi ziwanêko bîyanî bifikirîyê, şima benê "yewna kes". Labelê wexto ke şima bi ziwanê maye qisey kenê, şima agêrenê serê cewherê xo. Bi kilmî, eke ziwanê merdimî zîndan de bo, qiseykerdena bi ziwanê maye şikitişê dêsanê o zîndanî yo.

Şikitişê qedexeyî, şikitişê zincîranê serê vîna azadî ya. Wexto ke ziwan binê qedexeyî ra vejîyo, vîna azadî zî do sey çimê awe binê erdî ra vejîyo û rayîrê xo bivîno. Na rî ra ya ke pawitişê ziwanê kurdkî, pawitişê vîna azade ya şarê kurdî ya.

Ziwan keleha nasnameyî ya

Wexto ke estewarîya şarêk yena înkarkerdiş, hêrişo tewr pîl serê ziwanê ci yeno kerdene. Çimkî ziwan "keyeyê estewarî" yo. Kurdkî, bi heme fekanê xo (Kurmanckî, Kirmanckî, Soranî, Lorî), tenê rêzimanêk nîyo, o şêwazê diyena dinya, destanê seserran, êş û şayîyê nê şarî mîyanê xo de hewêneno. Vîndîbîyayîşê ziwanî, vîndîbîyayîşê tarîxî yo û a vîra ke şarî keno "yew" o. Na rî ra, qiseykerdiş, nuştiş û afirandina bi ziwanê maye, vera polîtîkayanê înkarî çalakîya herî pîl a pawitişo cewherî ya.

Binê polîtîkayanê înkarî de, "xobûn" bi pawitişê ziwanî mumkun o. Heta ke Kurdêk bi kurdkî qisey bikero, o vano "Ez ez o, ez nê o yo ke şima serê mi de ferz kerdo." No zî lûtkeya xobûnî ya.

Pawitişo cewherî de ziwan

Ziwan tenê amûrêk nîyo ke ma pê derdanê xo vanê, o sîstemê pawitişî yo tewr xurt ê komelî yo. Pawitişo cewherî bi hişyarbîyayîşê komelkî mumkun o. Komelêko ke nêeşko bi ziwanê xo bifikirîyo, nêeşkeno serê azadîya xo zî planan awan bikero.

Ziwan awakerê hişmendîya kolektîf o. Ziwanê maye verdeno ke merdim xo sey perçeyêka komelê xo hîs bikero. No hîs, vera asîmîlasyonî de mertalêko fîzîkî  yo xozayî awan keno. Pawitişo cewherî bi naskerdena kokanê xo dest pêkena. Eke ziwan qut bibo, têkilîya neslanê neweyan bi tarîxê înan ra qut bena. Ziwan pirdêko ke rûmetê ravîyarteyî (vîyarteyî) resneno vîna ameyoxî. Coka, ma eşkenê vajê ke ziwan pirdê beyntarê çand û tarîxî yo. Binê şert û mercanê giran de, her çekuya kurdkî ya ke yena vatene, derbeyêka vera sîstemê înkarî ya. Ziwan, nê warî de beno qada xoverdayîşêko rojane û domdar.

Seba şarê kurdî, pawitişê ziwanê maye tenê waştekê ka akademîk an zî çandî nîya, meseleya bîyayîş yan zî çinbîyayîşî ya. Komelêko ke ziwanê xo paweno, cewherê xo paweno. Heta ke kurdkî keyan de, kuçeyan de, edebiyat û mîyanê cuyê akademîk de bi şeklêko ganî bimano, polîtîkayê înkarî qet nêresenê armancê xo. Ziwanê ma pawitoxê estewarîya ma yo. 

Ziwan bibo, komel esto

Ziwan sey "Keyeyê Estewarî" yo. Ziwan sînoranê cîhana merdimî diyar keno. Komel bi ziwanê xo çanda xo awa keno, bi ziwanê xo vîra xo ya tarîxî paweno. Wexto ke ziwan yeno qedexekerdene, raştî de "hişê" komelî yeno rûxnayene. Komelêko ke hişê xo vîndi bikero, beno sey darêka bêkok û vera her hewayî de lerzeno.

Pawitişo cewherî ya tewr xurte, bi wayîrvejîyayîşê her herf û vengê ziwanê maye mumkuno. Çimkî, ziwan bibo, komel esto, komel bibo, azadî esta.

Komel bibo, azadî esta

Ma heme zanê ke estewarî bi namekerdene dest pêkena. Heta ke şima estayan (çiyan) bi ziwanê xo name nekerê, o çî hişê şima de "çino" yo. Wexto ke şarê Kurdî bi ziwanê xo qalê koyan, daran, awe û tarîxê xo keno, o nê çîyan gerdûnê xo de "est" keno.

Estewarî bêmaneya nêbeno. Ziwan zî o kargeh o ke maneyan virazeno. Eke ziwan vîndi bibo, estewarîya komelkî bena qalibêka veng, merdimî estê la "manaya" înan a taybet û xwesere vindi bîya.

Azadî tenê heqêko qanûnî nîyo, bingeh de qabîliyetê komelî yo ke bi vîna xo ya cewherî xo biresno û îdare bikero. Komelêko ke serê linganê xo de bo, wayîrê dezgehanê xo bo û bi ziwanê xo perwerde bibe, xo ra azad o. Azadî a deqî de dest pêkena ke komel vano: "Ez esta, ez bi ziwan û çanda xo ez o."

Pawitişê ziwanî heman wext de pawitişê rûmetê merdim û merivîyetî yo. Vera polîtîkayanê ke bi seyan serran o wazenê komelî bêziwan û bênasname biverdê, her qiseya Kurdkî bena kerraya bingehîne ya awahiya azadî.

Merdim ziwanê xo de cuyeno, yê ke ziwanê ci girewte bo, estewarîya ê zî zîndan de ya. Ziwan estewarî yo, estewarî xobûn o, xobûn zî azadî ya.