Pirsgirêka kurd û Neteweya Demokratîk
Di vê perspektîfê de, gelê kurd ne tenê qurbanê krîzên herêmî ne, lê dikare bibe yek ji aktorên bingehîn ên avakirina aştiya demokratîk li Rojhilata Navîn.
Rojhilata Navîn careke din vediguhere qada şer a hêzên mezin. Pirsgirêka kurd, ku ji sedsalekê zêdetir çaresernekirî maye, careke din wekî yek ji pirsgirêkên herî krîtîk ku dê pêşeroja herêmê diyar bike, di navenda dîrokê de ye.
Şerê Îsraîl-Amerîka-Îranê, ku di 28ê sibata 2026an de dest pê kir, bi lez ji pevçûnek leşkerî ya sade di navbera sê welatan de veguherî krîzek berfirehtir ku bandor li tevahiya Rojhilata Navîn dike.
Rojhilata Navîn û herêma kurdan, ku di dîrokê de ji bo hêzên mezin qada şerê wan bû, îro bûne têkoşînek ku tê de îdeolojiyên cuda, gotarên ewlehiyê û berjewendiyên jeopolîtîk li hev dicivin
Îsraîl bi hinceta ewlehiyê li derdora xwe operasyonên leşkerî pêk tîne û dixwaze serdestiya xwe li herêmê berfireh bike. Lêbelê, ev retorîka ewlehiyê wekî amûrek ji bo rewakirina polîtîkayên xwe yên dagirkerî û berfirehbûnê tê bikar anîn.
Wekî hêza pêşeng di sîstema kapîtalîst a cîhanî de, Amerîka li Rojhilata Navîn li pey hegemonyaya xwe ya li ser çavkaniyên enerjiyê û hevsengiyên stratejîk digere. Ev nêzîkatî herêmê vediguherîne texteyek satrancê ku her tim ji kaos û destwerdanê re vekirî ye.
Ji aliyekî din ve, Îran hewl dide ku bi rêya stratejiyeke berfirehbûna îdeolojîk a şîa qada bandora xwe berfireh bike. Ev xeta bandorê, ku ji Lubnanê heta Iraqê û ji Sûriyeyê heta Yemenê dirêj dibe, Rojhilata Navîn veguherandiye xelekeke agir a rastîn.
Di nav hemû hesabên hêzên mezin de rastiyek bingehîn heye: Pirsgirêka kurd. Ev pirsgirêk, ku ji sedsalekê zêdetir çaresernekirî maye, bi her aloziyeke mezin a li Rojhilata Navîn re ji nû ve derdikeve holê. Sînorên ku piştî Şerê Cîhanê yê Yekem hatine xêzkirin, kurdan di navbera çar dewletên cuda de dabeş kirin û bi milyonan kes ji statuya siyasî bêpar hiştin.
Erdnîgariya kurdan, ku di navbera Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriyeyê de parçe parçe bûye, niha di navenda hemû hesabên jeopolîtîk de ye.
Pirsgirêka kurd li Îranê
Pirsgirêka kurd a li Îranê bi awayekî zelal nîşan dide ku pirsgirêka kurd ne tenê bi sînorên Tirkiyeyê ve sînordar e, lê belê pirsgirêkek çaresernekirî ya Rojhilata Navîn e. Dîrok vê yekê ji me re dibêje: Ev têkoşîn bi sedsalan e berdewam dike. Ji Peymana Qesrê Şîrîn bigire heta polîtîkayên zordar ên serdema Pehlewî û daxwazên xweseriyê yên ku piştî Şoreşa Îranê ya 1979an derketin holê, her têkoşîna ji bo mafên kurdan bi darvekirin û zextan bi berdewamî hatiye astengkirin.
Îro, ji ber polîtîkayên ewlehiyê yên dijwar ên rêveberiya Tehranê, digel nebûna nûnertiya siyasî ya kurdan û sînordarkirina mafên wan ên çandî, pirsgirêka kurd berdewam dike. Ji ber vê yekê çareserî ne tenê di polîtîkayên ewlehiyê de ye, lê di heman demê de di naskirin û qebûlkirina mafên destûrî yên demokratîk de jî ye.
Pêvajoya dîrokî ya li Îranê bi awayekî zelal nîşan dide ku polîtîkayên zordestî û asîmîlasyonê ji bo kurdan û gelên din ên bindest berdewam bûne.
Têgeha ‘Yek Netewe, Yek Ziman’ a serdema Şah û îdeolojiya ‘Parêzvaniya Hiqûqnas’ a Komara Îslamî, her çend navên cuda hebin jî, di pratîkê de encamên wekhev derxistine holê. Nasname hatine tengkirin û qadên ji bo îfadeya çandî hatine sînordarkirin.
Lêbelê yekîtiya rastîn tenê li ser bingeha wekheviyê dikare were damezrandin. Ger wekhevî tune be, ‘yekîtî’ tenê sloganek dimîne. Dema ku îradeya gel neyê berçavgirtin, tengezariyên civakî neçar dibin, çiqas hikûmeta navendî xurt xuya bike jî.
Bi salan e ku herêmên kurdan di planên stratejîk ên hêzên mezin de wekî qadeke zext û vetoyê hatiye hesibandin. Rola Tirkiyeyê di vê pêvajoyê de jî diyarker bû. Lêbelê yekîtiya neteweyî ya demokratîk a ku bi saya berxwedana Rojava û li her çar parçeyên Kurdistanê û dîasporayê hatiye bidestxistin, nîşan dide ku dibe ku ev veto ne ewqas bi hêz bin wekî berê.
Ji bo siyaseta kurd tiştê diyarker ne alîkariya leşkerî ya demkî yan jî destwerdanên demkurt e. Ya bi rastî girîng danîna garantiyên siyasî yên demdirêj e.
Bêyî avahiyek ku maf di asta navneteweyî de werin naskirin û di hundirê welêt de bi rêya lihevkirina civakî werin parastin, piştgiriya leşkerî yan jî hêza çekdarî bi tena serê xwe nikare pêşerojê misoger bike.
Pêvajoyeke veguhêz ku mafên karker, nasname, ziman û azadiya jinan garantî neke, dê ji rûyekî nû yê zordestiya kevin wêdetir nebe. Ji ber vê yekê daxwaza gelê kurd zelal e: garantiyên destûrî û siyasî.
Kurd, ku bi Peymana Qesrê Şîrîn a 1639an û Peymana Sykes-Picot a 1916an di navbera çar dewletan de hatine dabeşkirin, her çend ji maf û azadiyên xwe yên neteweyî bêpar bin jî, têkoşîna xwe didomînin.
Di rewşa nû de PJAK, PDK-Î, Komala, PAK, Xebat û rêxistinên din bi damezrandina ‘Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Kurdistana Îranê’ îradeya xwe ya ji bo girtina pêşeroja xwe nîşan dane.
Tevî cudahiyên xwe yên îdeolojîk û siyasî, armanceke wan a hevpar heye: çareserkirina pirsgirêka kurd bi rêbazên demokratîk û danîna rêyeke siyasî ya serbixwe.
Tevî kampanyayên reşkirinê yên bi pêşengiya Enqerê yên li dijî PJAKê, helwesta ku ji aliyê rêxistinên kurd ve hatiye girtin helwesteke serbixwe nîşan dide ku li gorî berjewendiyên gelên Rojhilata Navîn e. Ev nêzîkatî dikare ji bo gelên din ên herêmê wekî mînakek girîng xizmet bike.
Her çend rejîma melayan li ber xwe dide jî, xuya ye ku derbeyek giran xwariye. Xetera hilweşîna navxweyî û kaosê zêde dibe.
Di demeke kurt de kaos muhtemel xuya dike. Lê di demeke navîn de îhtîmala hilweşîna rejîmê yan şerekî herêmî yê xwînîtir xuya dike. Niha çareseriyek dîplomatîk dûr xuya dike.
Nexşerêya Stratejîk: Neteweya Demokratîk
Pirsa herî krîtîk a serdema piştî rejîmê li Îranê ev e: Gelo têgeha dewletê ya navendî ya farsan dikare were derbaskirin? Gelo hêzên opozîsyonê mafê çarenûsî yê gelên bindest wekî gef an wekî prensîbek bingehîn a pergala demokratîk dibînin?
Ev pirsgirêk ne tenê bi kurdan ve sînordar e. Ger çareserî tenê li ser pirsgirêkên yek gelî bisekine, dibe ku di nav nasnameyên din ên bindest de nebawerî çêbibe. Ji ber vê yekê çareseriyek ku tenê li ser bingeha dewleta neteweyî were avakirin dikare pirsgirêkên nû biafirîne.
Ev tam li vir e ku stratejiya ‘Rêya Sêyemîn’ a Konfederalîzma Demokratîk dikeve dewrê. Ev nêzîkatî jiyana bi hev re ne bi rêya veqetandinê, lê bi rêya xweseriyê û demokrasiyeke civakî pêşniyar dike.
Perspektîfa Neteweya Demokratîk
Di vê noqteyê de paradîgmaya neteweya demokratîk a ku ji hêla birêz Abdullah Ocalan ve hatî pêşkêşkirin girîngiyek mezin bi dest dixe.
Ji bo ku were fêmkirin ka çima pirsgirêkên Rojhilata Navîn heta niha çareser nebûne, divê bingehê krîza herêmê were nêrîn. Krîzên sedsalî yên li Rojhilata Navîn di polîtîkayên yekpare û dûrxistinê yên dewletên neteweyî de kok digirin. Van polîtîkayan nasnameyên gelên cuda tepeser kirine, cihêrengiya çandî wekî gef dîtine û tengezariyên civakî kûrtir kirine.
Nêzîkatiya neteweya demokratîk perspektîfeke siyasî ya nû pêşkêş dike ku tê de gel dikarin bêyî ku hevdu paşguh bikin bi hev re bijîn. Daxwaza kurdan ji bo statûyê ne tenê pirseke neteweyî ye. Ew rasterast bi demokratîkbûna hemû gelên li Rojhilata Navîn ve girêdayî ye.
Şerên ku niha li Rojhilata Navîn diqewimin careke din nîşan didin ku pergala siyasî ya heyî nayê domandin. Ji bo gelên ku di navbera polîtîkayên ewlehiyê yên Îsraîlê, berjewendiyên hegemonîk ên Amerîkayê û berfirehbûna îdeolojîk a Îranê de asê mane, çareseriyeke mayînde tenê bi rêya modelek demokratîk mimkun e.
Di vê demê de ku çarenûsa Rojhilata Navîn ji nû ve tê nivîsandin, sîstemek ku kurdan bê statu dihêle nikare demdirêj be. Tu sîstemek ku nasname, ziman û mafên bi milyonan kesan paşguh bike nikare aştiyek mayînde biafirîne.
Îro, Rojhilata Navîn ketiye xaçerêyek dîrokî ya nû: Yan îradeya gelên herêmê dê bê paşguhkirin û şer dê hîn kûrtir bibin;Yan jî dê rêziknameyeke siyasî ya nû li ser bingeha wekhevî, azadî û îradeya demokratîk a gelan were damezrandin.
Rêya aştiya mayînde di naskirina mafên demokratîk ên gelan û çareseriyeke dadperwerane ya doza kurd de ye. Û divê neyê jibîrkirin ku têkoşîna demokratîk a gelê kurd û paradîgmaya neteweya demokratîk a birêz Abdullah Ocalan ne tenê ji bo kurdan, lê ji bo hemû gelên Rojhilata Navîn di nav perspektîfên herî xurt de ne ji bo pêşerojek demokratîk.
Di vê perspektîfê de, gelê kurd ne tenê qurbanê krîzên herêmî ne, lê dikare bibe yek ji aktorên bingehîn ên avakirina aştiya demokratîk li Rojhilata Navîn.
Ji ber ku aştî li Rojhilata Navîn ne di siya şeran de, lê di pêşerojek demokratîk de ku îradeya gelan nas dike dê were sazkirin.
