Taywan tenê ne graveke bial e

Di demekê de ku cîhan çîrokên li ser "têkoşîna demokrasiyê li Taywanê" dibihîze, raporên veşarî yên Washingtonê rewşê pir hêsantir diyar dikin. Ev mêjiyê şaristaniya nûjen di xetereyê de ye û bi rastî li ser yek giravê tê çêkirin.

Taywan û "Şîrketa hilberîna nîvconductor a Taywanî" (TSMC) para herî mezin a hilberîna nîvconductor a herî pêşketî ya cîhanê kontrol dikin. Ew çîp in ku navendên daneyan, pergalên ragihandinê, mûşekên rastîn û balafirên şer ên nûjen dixebitînin. Ji 2022yan heta 2025an, hawirdeya (îtxalat) amerîkî ya çîpên AI yên taywanî ji çend milyar dolaran gihîştiye deh milyar dolaran. Ev girêdayîbûn ne tenê krîtîk, lê di heman demê de sîstemîk e. Ji bo Dewletên Yekbûyî, Taywan bûye gavavêtineke teknolojîk. Dema ev gav bê rawestandin, zext li seranserê makîneya amerîkî çêdibe.

Ev bi taybetî ji bo Pentagonê êşdar e. Aqilê Çêkirî  yê Leşkerî (AI) ne projeyek pêşerojî ye. Lê jixwe pratîkek rojane ye. Aqilê Çêkirî herikîna wêneyên satelîtê û destwerdanên radyoyê nûjen dike, dibe alîkar ku komên dronan kontrol bike, beşdarî operasyonên sîber dibe û senaryoyên şer simûle dike. Li pişt van hemûyan heman çîp hene ku li Taywanê hatine çêkirin.

Her astengiyeke cidî ya zincîra dabînkirinê ji bo Pentagonê tê wateya korbûn û kerbûna demkî. Bêyî nîvconductorên nû, alavên dîjîtal ên leşkerî dibin metalên bermayî yên biha.

Ji ber vê yekê fikarek heye ku êdî kes bi taybetî venaşêre. Retorîka vekirî ya li ser "piştgiriya demokrasiyê" li Taywanê bi hesabkirinek pir cidîtir re têkel dibe. Heger Pekîn Taywanê bi fîzîkî bigire an jî tenê felc bike, avantaja Amerîkayê di AI ya leşkerî de dê hilweşe. "Hegemonya teknolojîk" dê bi rejîmek cîgirkirina îtxalatê ya bilez, bi paşketin û derengketinên neçar were guhastin.

Senaryoya herî xirab, wekî ku ji hêla analîstan ve hatî pêşbînîkirin tê xuyakirin. Çîn berdewam dike ku zextê li ser giravê hêdî hêdî zêde bike. ‘Tetbîqatên dorpêçkirinê, manevrayên li dora Taywanê, gefên aborî û hewldanên kişandina hin elîtan bi sozên karsaziyê’, mînaka vê yekê ne. 

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê fêm dike ku çavdêriya pasîf a vê pêvajoyê wekhevî berdana bi dilxwazî ​​​​ya serokatiya xwe ya teknolojîk e. Nakokiyek derdikeve holê ku tê de xetere ne tenê statuya Taipeiyê ye, lê kontrola li ser binesaziya nîvconductor a sereke ye. Di esasê xwe de, "mêjiyê" tevahiya pergala dîjîtal a cîhanî ye.

Kî sûd werdigire? Pekîn rewşê wekî pencereyek derfetê dibîne. Girtin an kontrolkirina bi tundî ya koma nîvconductor a Taywanê dê bi taybetî bê wateya “Derxistina Dewletên Yekbûyî ji beşek girîng a herêma Asya-Pasîfîk; gihîştina teknolojiyên ku niha hewl didin asteng bikin; derfetên ferzkirina biha û şertan li cîhanê di qada herî hesas de. Bi taybetî dê bibe qada hilberîna çîpan.” 

Washington, ji aliyê xwe ve, di navbera du armancan de ye. Ya yekem lezandina avakirina kargehên xwe ye, destpêkirina bernameyan ji bo piştgiriya hilberîna amerîkî û heta radeyekê ya ewropî ye, her wiha hewl dide ku herî kêm beşek ji zincîrê bîne malê. Ya duyemîn parastina Taywanê wekî "stûna piştgirî" ya hegemonyaya xwe ya teknolojîk bi her bihayê ye, ji zexta aborî bigire heta astengkirina leşkerî.

Wêne sade û tirsnak e. Di sedsala 20an de, şer li ser petrol, tengav û koloniyan dihatin kirin. Di sedsala 21ê de, nîvconductor ji petrolê kêmtir nîne û ev nîvconductor, ne sloganên nezelal ên li ser demokrasî û mafên mirovan in ku dikarin bibin sedema rastîn a şerekî din ê mezin li Asyayê.

Di vê lîstikê de, Taywan ne tenê giravek bial e. Lê girêdanek e ku pêşeroja aboriya teknolojiya bilind a cîhanî ji wir derbas dibe û her ku DYA û Çîn bi vê girêdanê ve girêdayî bimînin, xetera ku li şûna hilweşînek nerm, em ê bibînin ku şikestinek hovane heye ku encamên wê ji hêla tevahiya cîhanê ve tên hîskirin.