Tiriyên Erdîşê: Li lêgerîna bîranîna windabûyî

Bîranîna gelekî ne tenê di zimanê wî de, lê di hilberîna wî de jî veşartî ye. Tiriyên Erdîşê ne berhemeke çandiniyê ya windabûyî ye; ew dîrokeke paşguhkirî û bîranîna civakî ya parçekirî ye.

Dema ku mirov li vê erdnîgariya Kurdistanê dinêre, mirov ji çiya û deştan bêtir tiştan dibîne. Ev erdnîgarî, bîranîna tepeserkirî ya gelekî ye. Rez, baxçe û çem beşek ji vê jiyanê bûn. Di biharê de rez dihatin birîn, di payîzê de çinîna tirî dihat kirin, kazanên dims dihatin danîn û bêhna tirî bi rojan li taxan belav dibû. Îro, piraniya van tiştan an winda bûne yan jî hêdî hêdî tên tunekirin.

Li erdnîgariya Kurdistanê, tiştek bi awayekî xweber winda nabe. Her tişt hêdî hêdî qels dibe û tê hilweşandin. Ziman tên bêdengkirin, çand tên jêbirin, navên cihan tên guhertin û çem tên zuwakirin. Çandeke hilberînê ya bi hezaran salî bi zanebûn tê tunekirin. Ev ne tesaduf e; encama polîtîkayên hişmend ên ku bi salan dom kirine ye. Çîroka tiriyên Erdîşê tam ev e.

Li Erdişê, tirî ji berhemeke çandiniyê bêtir bû. Rezvanî beşek ji ked, çand û nasnameya gel bû. Ji bilî vê, ev hilberîn bi tenê bi civatekê ve sînordar nebû. Ermeniyên ku li Erdîşê dijiyan di rezvanî û bazirganiya tirî de jî cihekî girîng digirtin. Avakirin û çandina rezên tirî, û veguherandina tirî bo berhemên wekî dimis, rez û şerab, hewldanek hevkar bû ku ji hêla civakên cuda ve dihat kirin. Çandiniya Erdîşê encama xebata hevpar a van gelan bû.

Ji Bayazîdê heta Salihiyeyê, ji Rêya Wanê heta Karataşlarê, heta Haydarbeyê û li gelek taxan rez hebûn. Îro jî li heman deveran beton bilind dibe. Lê bîranîn hîn jî dijî. Hevoka ‘Berê li wir rez hebûn’, ku ji mezinan derbas dibe, ne tenê behsa erdên windabûyî dike, lê di heman demê de behsa şêwazek jiyanê ya windabûyî jî dike.

Dîroka rezvaniyê li Ercîşê vedigere sedsala 8an berî zayînê. Hilberîn li van axan ji serdema urartuyan heta serdema osmaniyan bênavber berdewam kiriye. Bi taybetî hilberînerên ermenî di serdema osmaniyan de di rezvaniyê de cihekî girîng girtine. Zanîn, teknîk û têkiliyên bazirganî yên hilberînê ji nifşekî berê ve hatine veguhastin.

Evliya Çelebî, ku di sedsala 17an de li herêmê geriyaye, bi taybetî balê dikişîne ser rezvaniya li hewza Gola Wanê. Di Seyahatname (Pirtûka Rêwîtiyê) ya xwe de, ew dibêje ku Wan û derdora wê bi rez û baxçeyan dagirtî ne û çandiniya tirî û fêkiyan yek ji çavkaniyên sereke yên debara xelkê herêmê ye. Ev vegotin aşkere dike ku rezvaniya li Ercîş û derdora wê ne tenê çalakiyek hilberîna herêmî ye, lê kevneşopiyek aborî û çandî ya kûr e ku bi sedsalan berdewam kiriye. Di heman demê de, ev tomar kûrahiya dîrokî ya bîra rezvaniyê jî aşkere dikin, ku îro bi piranî winda bûye (Evliya Çelebî, Seyahatname, Cild IV, Beşa Wanê).

Bûyerên sala 1915an ne tenê avahiya demografîk guherand; wan zanîna hilberînê, berdewamiya aborî û bîra kolektîf jî têk birin. Jiholêrakirina malbatên ku pisporê rezvaniyê bûn, hilweşîna torên bazirganiyê û veguhestina xwedîtiyê ev kevneşopî bi kûrahî hejand. Ev ne tenê bûyerek berê ye; ew şikestinek e ku îro jî tê hîskirin.

Berhevkirina tirî ji berhevkirinekê bêtir bû. Ew hevgirtin, keda hevpar, şêwazek jiyanê bû. Lêbelê, koçberiyên bi darê zorê, zordestiya siyasî û hilbijartinên aborî ev berdewamî qels kirin.

Îro, li deverên ku berê wekî ‘rezgeh’ dihatin binavkirin, beton bilind dibe. Rezên ku ji Zernakî Tepe heta Haydarbey dirêj dibin, ji ber biryarên pêşkeftina bajarî hatine wêrankirin. Ev ne tenê veguherînek cîhî ye; ev hilweşîna çanda hilberînê ya gel e. Polîtîkayên çandiniyê yên ku di salên dawî de hatine bicîhkirin di parastina hilberînerên piçûk de bi ser neketin. Ciwanan erd terikandin. Veguhestina zanînê rawestiyaye. Civakek ku ji hilberînê dûr ketiye, di dawiyê de dê ji bîra xwe jî dûr bikeve.

Rezvanî li hewza Gola Wanê ne tenê çalakiyek aborî ye, lê di heman demê de hevsengiyek ekolojîk e jî. Ew axê diparêze, erozyonê kêm dike û avhewayê rêk dixe. Wêrankirina rezên tiriyan tê wateya têkdana vê hevsengiyê

Koka rezvaniyê li vê herêmê ye. Rezê tirî yê çandî li vir ji dayik bûye û ji vir li cîhanê belav bûye. Lêbelê, herêmên din ev mîrat parastine û pêş xistine. Lê em, ji aliyê din ve, hêdî hêdî nirxa xwe ya dîrokî wêran kirine.

Zindîkirina tiriyên Ercîşê mimkun e. Lêbelê, ev yek bi hewldanên takekesî ne, bi îradeya rêxistinkirî dikare pêk were. Kooperatîfbûn, hilberîna plansazkirî, nîşana erdnîgarî û lêkolînên zanistî bingeha vê pêvajoyê pêk tînin. Pêwîst e ku saziyên herêmî û neteweyî û rêxistinên têkildar di vî warî de berpirsiyariyê bigirin ser xwe.

Keda jinan di rezvaniyê de pir girîng bû. Kazanên dims û amadekariyên zivistanê berhemên vê kedê ne. Wêrankirina rezên tirî di heman demê de tê wateya nedîtina keda jinan. Ji aliyekî din ve, koçberiyê têkiliyên bi vê çanda hilberînê re qels kiriye. Têkiliyên aborî û çandî yên ku bi diyasporayê re hatine avakirin dikarin vê pêvajoyê berevajî bikin.

Îro, ciwan ji hilberînê dûr dikevin û ber bi koçberiyê ve diçin. Lêbelê, bi polîtîkayên rast, rezvanî dikare careke din bibe sektorek aborî ya bihêz. Ev ne tenê pirsgirêkek aborî ye, lê di heman demê de pirsgirêkek ji nû ve avakirina çandî ye jî. Tiriyên Ercîşê ne tenê berhemek çandiniyê ye; ew mijara bîranînê ye. Tiştê ku winda dibe ne tenê rez in; ew ked, zanîn û şêwaza jiyana vî gelî ye.

Ji ber vê yekê, mesele ne tenê vegotina rabirdûyê ye. Mesele ya sereke ev e ku em vê windabûnê bibînin û li hember wê rawestînek nîşan bidin. Ji ber ku heke hilberîn tune be, bîr jî namîne; heke bîr tune be, pêşeroja gel jî xurt nabe.

Ji bo Erdîşê ya ku divê were kirin aşkere ye: Divê bîra vê gelê dîsa bi hilberînê were girêdan. Wekî din, ne tenê tirî winda dibe, lê girêdana vê gelê bi rabirdûya xwe jî qut dibe.