Zimanê dayikê dengê xwebûnê ye

Lêkolînên nû yên di warê zanistên mejî û psîkiyatriyê de nîşan didin ku ziman ne tenê amûrek ragihandinê ye, di heman demê de, pergalek bingehîn e ku hişê mirov bi rêya wê tê birêxistinkirin. Raman, hest û bîranîn bi rêya ziman têne avakirin, rêxistinkirin û wate didin wan. Ji ber vê yekê, zimanê dayikê di bingeha avahiya derûnî ya mirovan de cihekî navendî digire. Mirov dema ku tê cîhanê ewil zimanê dayika xwe fêr dibin; tirs, evîn, wendakirin û hesta aîdiyetê bi vî zimanî têne jiyîn. Ji bo kurdan, ev rastî ne tenê aliyekî kesane lê di heman demê de aliyekî wê yê dîrokî jî heye. Bi salan, kurdî hat qedexekirin, hat tepeserkirin û ji qada civakî hat dûrxistin. Ev pêvajo ne tenê bû sedema wendabûna çandî, lê di heman demê de bû sedema hilweşîna psîkolojîk di asta civakî de. Bêqîmetkirina ziman girêdana mirovan bi cîhana wan a hundurîn re qels kir.

Dema ku zimanê dayikê bi têra xwe nayê hînkirin an jî bi awayekî çalak nayê bikaranîn, di pêvajoyên derûnî û hestyarî de valahî çêdibin. Ezmûnên zarokatiya zû, pir caran bi zimanê dayikê têne kodkirin. Lêkolînên zanistî nîşan didin ku ev torên hestyarî di zimanên din de bi heman astê bi pêş nakevin. Ji ber vê yekê, dibe ku kesek bi zimanekî din baş biaxive, lê hestên wan bi wî zimanî pir caran neyînî û kontrolkirî ne. Ev bi taybetî di ezmûnên trawmatîk de rast e. Trawma pir caran bi zimanê jidayikbûnê tê tomarkirin. Ger ev ziman were tepeserkirin an jî bi pêş nekeve, pêvajoya ragihandin û çareseriyê dijwartir dibe. Lêkolînên klînîkî nîşan didin ku kesên ji ziman dûr dikevin, îhtîmal e ku tengezariyên navxweyî yên ku nikarin nav lê bikin, zehmetiya îfadekirina hestên xwe û nerehetiya domdar biceribînin. Ev bi depresyon, nexweşiyên fikaran û nexweşiyên psîkosomatîk ve girêdayî ye. Rola zimanê dayikê di bipêşxistina nasnameyê de jî bingehîn e. Ziman di pirsa "ez kî me?" de navendî ye. Kesên ku bêyî zanîna kurdî mezin dibin an jî ji kurdî dûr dikevin, pir caran nezelaliya nasnameyê û pirsgirêkên girêdanê dijîn. Ev kes nikarin bi tevahî bi çanda xwe ve girêdayî bibin an jî bi tevahî di civaka ku lê dijîn de entegre bibin. Ev di demek dirêj de stresa psîkolojîk zêde dike.

Lêkolînên li ser pirzimaniyê nîşan didin ku zanîna ji yek zimanî zêdetir avantajên psîkolojîk peyda dike. Van kesan xwedî kontrola baldariyê, bîr û nermbûna derûnî ya xurttir in. Lêbelê, ev avantaj tenê dema ku zimanê dayikê bi bingehîn were damezrandin derdikevin holê. Ger zimanê dayikê qels be, pirzimanî dikare ji avantajekê bêhtir barek be. Zarokên kurd ên ku li dîasporayê mezin dibin, di vî warî de bi taybetî di xetereyê de ne. Eger li malê bi têra xwe kurdî neyê axaftin û li dibistanê bi zorê zimanekî din bê bikaranîn, di pêşveçûna derûnî û hestyarî de valahiyek çêdibe. Ev zarok pir caran ne tenê di navbera du zimanan de, lê di heman demê de di navbera du nasnameyan de jî asê dimînin. Ev yek wekî bixwebaweriya kêm, zehmetiyên akademîk û qelsiya psîkolojîk xwe nîşan dide. Girîngiya zimanê dayikê di warê psîkoterapiyê de jî bi zelalî tê dîtin. Dema ku mirov bi zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ew hestên xwe bi tevahî û rasttir diyar dikin. Bîranînên trawmatîk bi zelalî tên bibîranîn û pêvajokirin. Lêbelê, dema ku tenê zimanekî din tê bikaranîn, hest pir caran bi têra xwe nayên îfadekirin.

Di vê çarçoveyê de, kurdî ne tenê zimanek e, di heman demê de pergalek e ji bo rêxistinkirina hestan. Çanda devkî, stran, çîrok û şêweyên rojane yên axaftinê alîkariya mirovan dikin ku jiyana xwe fêm bikin û rêxistin bikin. Lawaziya vê pergalê jî veguhastina hestan dijwar dike. Di dîrokê de, polîtîkayên asîmîlasyonê ne tenê ziman hedef girtiye, her wiha bandor li nasname û entegrasyona psîkolojîk jî kiriye. Zanista nûjen bi zelalî nîşan dide ku wendabûna ziman ne tenê pirsgirêkek çandî ye û ew rasterast bi tenduristiya derûnî ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê, parastin û bipêşxistina zimanê kurdî ne tenê erkek çandî, ew pêdiviyek psîkolojîk e jî. Zimanê dayikê ji bo têkiliya mirov bi xwe re bingehîn e. Wendakirina zimanê dayikê tê wateya wendakirina beşek ji hest, bîranîn û nasnameya mirov. Bi vê wateyê, kurdî ne tenê zimanekî axaftinê ye, lê tiştek e ku tê hîskirin, tê bibîranîn û bi rêya wê mirov bi hev ve girêdayî hev dibin.