Heke zimanê te erzan be…

 

Di sînamegerî fransî Godard de kameraya nîşanker carna ne ji bo ku nîşan bide, tam dijberî wî ji bo ku ÔÇ£veşîreÔÇØ tî bikaranîn: Heke bûyer an jî neheqiyek hebe û tu berî kamerayî bidî giya û kulîlkan, tu bi alava kamerayî wî neheqiyî vedişîrî

RÊNAS JIYAN

Di 1’î sibata 1974’an li Qosera Mîrdînî ji dayik bû. Li Zanîngeha Dîcleyî Fakulteya Perwerdehiyî beşa Mamostetiya Seretayî xwend. Piştî zanîngeh qedand dest bi mamostetiyî kir. Di 1999’an de dîwana wî ya yekem Janya ğap bû. Di havîna 2003’yan de ekola “├çirûskîzm”î aşkera kir. Ji sala 2003ÔÇÖyan û vir ve edîtoriya Weşanîn Belkiyî û di sala 2007ÔÇÖan de bi destpîkirina kovara ├çirûskî dîrektoriya wî dike. Ji sala 1999ÔÇÖan û vir ve gelek berhemîn wî yîn helbestan û ğend romanîn wî hatine ğapkirin.

Me der barî wîje û zimanî kurdî de xebat û keda nivîskar û îş û kulîn zimanî kurdî de gelek pirs kirin û Rînas Jiyan jî bi comerdî bersiva me da. Fermo em bi hevre li xemxurekî zimanî kurdî guhdar bikin.

Rîzdar Rînas Jiyan, tu dikarî behsa ğîroka xwe ya destpîka helbestvaniyî bikî, Rînas ğawa dest û ğima dest bi nivîsîna helbestî kir û ğima helbest û ne beşeke din a edebiyatî?

Her ğend ez niha zîde serî xwe bi pexşanî û bi romanan re biîşînim jî, min bi helbestî dest bi kurdî kir; ji ber ku helbest ÔÇ£avÔÇØ e. Mirov berî avî vedixwe, û dişitile. Heke min helbest nenivîsanda ez î bişeniqiyama, bifetisiyama. Ez niha jî tî bûme û li ser pirtûkeke helbestî dixebitim.

Helbest bo we tî ği wateyî ?

Giyanî mirov bi helbestî paqij dibe, helbest ji bo min behra paqijiyî ye, terapî ye ku ez xwe pî bikewînim, ğiya ye ku ez derkevim li ser biqîrim, stîrkeke ku ez lî tenî bimînimÔÇĞ

Ji bo we kurdîn ku ğîrok, roman û helbestîn xwe bi zimanekî din dinivîsin ew berhem dibin malî pirtûkxane û mîrateya ğanda kurd an dibin malî wî zimanî pî hatiye nivîsandin, ği feydeya wan berheman ji bo kurdan heye?┬á

├çawa em nikarin ji berhemîn bi fransî, îngilîzî û almanî re bîjin ev aydî kurdî ne; kurdan nivîsandibe ya jî nenivîsandibe, em nikarin ji pirtûkîn bi tirkî, erebî û farisî re jî bîjin ev aydî kurdî ne. Gerek mirov nebe palî pûş û xwe nexapîne. Gava mala mirov bişewite, gerek mirov neğe xaniyî xelkî boyax neke, xweşik neke. Heke destî wan pir jî nabe, dikarin bi her du zimanan jî binivîsin, ew jî riyek e. Ku her kesî bi zimanekî din binivîsanda îcar wî kî bi kurdî binivîsanda?!

Lî di vir de ferqek heye, netewetî û gerdûnî: Heke berhemek bi awayî neteweyî nebe aydî mirov jî, bi awayî gerdûnî dikare bibe aydî wî. Lî divî berhema ku bi zimanekî din hatibe nivîsandin di asta ÔÇ£cîhanîÔÇØ de be û pir pir mezin be. Harper Lee û romana wî ÔÇ£Kuştina BilbilanÔÇØ berî ya Amerîka û dûre jî ya kurdan e.

Mirov dikare alavîn serdestan bi kar bîne, lî divî bikaranîna wan alavan ji bo tîkbirina serdestiyî be, ne ji bo ku mirov pî bindestan bikuje û bide pey berjewendiyîn şexsî û populîzmî.

Di vir de divî nivîskarîn kurdî jî hay ji xwe hebin û ji ber ku bi kurdî nivîsandine xwe ji her tiştî neşon û quretiyan li ser serî xelkî nekin. Divî nebîjin: ÔÇ£├è jixwe wa ye me bi kurdî nivîsand û temam! Bû-nebû tişt pî nayî.ÔÇØ Tişt pî tî. Nivîsandina nebaş a bi kurdî jî zerarî dide kurdî.

Kurdîn ku bi tirkî dinivîsin, heger qabiliyet û hunera xwe layiqî kurdî nebînin, ji etîk û duristiyî dûr in; her wiha îcar kurdîn ku bi kurdî dinivîsin û hemû qusûrîn xwe bi nivîsandina kurdî vedişîrin jî ne durist in.

Li gorî Lacan; divî ku fantazî û daxwazîn mirovî bi qasî ku mirov nikaribe wan bi dest bixe ji rastiya mirovî ku dixwaze wîdetir be. ├ø dibîje; dema tu tişta dixwazî bi dest bixî, îdî tu wî naxwazî. Yanî mirov ne ji bidestxistinî lî ji xeyala wî hez dike. Ji bo ku ew xeyal jî tim zindî bimîne lazim e tim ji me kîm be. Gera di nav labîrenta edebiyatî de jî fantaziyîn nivîskar e. Denklemeke qeba bû lî dîsa jî heke denklem ev be ji Janyayî heta bi Stranîn Sor Niviştîn Mor; ji bo Rînas Jiyan fantaziya li dû ye ği ye, ew li pey xeyala kîjan rastiyî ye?

Xeyala min azadî ye, mixabin ez negihame azadiyî. Pirtûkîn min xeyalîn min in, ango lîgerînîn min în azadiyî ne. Azadiyeke teqez (mutleq) tune ye, ji ber wî jî ti carî xeyala azadiyî naqede. Bi nivîsandina her pirtûkî ez gaveke din nîzîkî azadiyî dibim lî nagihîmî. Xeyal xweş in lî divî ew hindik hindik karibin bibin bireser ku rîveğûna xeyalbîn (î ku xeyalan dibîne) bidome. Xeyalîn beravîtî kuştina xeyalbîn e. Xeyaleke bidestxistî rî li ber gelek xeyalîn din vedike: Mirov ğer ku digihîje xeyala xwe, ew xeyal di destî wî de diteqe û dibe bi milyonan xeyal. Pirtûkîn min în xeyalî (projeyîn min) sed qatî ji pirtûkîn min în weşiyayî pirtir in; yanî ez pir kîm im. Ez ji Lacan hez dikim. (Ez dizanim ku ev bersiva min jî ÔÇ£kîmÔÇØ bû, dîsa Lacan mafdar e.)

Helbet ğeka herî xurt a edebiyatî û pî re ya hişî ziman e. Ma ne li gorî psîkanalîstîn strukturalîst ziman; di heman demî de civakîbûn, ğand û dîrokî tevî qanûn û qedexeyîn wî civakî di nav xwe de dihewîne. Zarokekî dema ğavî xwe li vî cîhana nenas vedike hîj ku wateyeke nikare bide tiştekî xwe di nav deryaya sembolîn ziman de dibîne. İcar ji bo gelekî weke gelî kurd ku di şikenceya pişaftinî de ye, rol û rista wîjekar û tîkiliya wî/wî bi ziman re divî ğawa be?

Ji ber ku civaka me ne civakeke hişmend e pir zû di zimanî xwe de dibihure. Em bi ğavî ÔÇ£xurdeÔÇØyan li bîjeyîn zimanî xwe dinîrin ku gişî bi erebîbazar bifiroşin etaran. Heke zimanî te erzan be, tu û îşîn te jî erzan in; ğîrok û stran û dîrok û evîn û kîf û helbestîn te jî erzan inÔÇĞ Divî ji bo wîjekarekî peyvîn zimanî wî pir buha bin, neyîn kirîn û firotin: Ew wan yek bi yek ji kuğe û ser sergoyan bide hev, bi ruhî xwe wan xwedî bike, di dilî xwe de wan germ bike û bîne deyne pîşangeha hunerî û nîşanî civakî bide û bîje: ÔÇ£ Binîrin, a ku we avîtibû ev berhema hunerî bû, ha ji we re ruh û dilî we!ÔÇØ

Wekî hûn dizanin gelek ziman li cîhanî ji holî radibin û tune dibin û em dibînin ku her diğe bi taybetî jî li bakurî Kurdistanî bikaranîna kurdî kîm dibe. Li gorî we divî ği were kirin ku pîşî li vî talukeyî were girtin.?

Fen û fûteke serdestîn tirk heye ku dibîn, ÔÇ£Siyasetmedarîn kurd her tim siyaseta nasnameyî dikin.ÔÇØ Siyasetmedarîn kurd jî dikevin ber fediyî û xwe xwaromaro (tirkomirko) dikin. Ev lîstik an jî feqeke serdestan e. Divî em ji niha bîhtir û xurtir siyaseta nasnameyî bikin; ji ber ku em negihaştine nasnameya xwe, zimanî xwe; kengî em gihaştinî, wî ğaxî em dev ji siyaseta nasnameyî berdin. Lî bi vî ve girîdayî em doza aboriyî jî bikin; ji ber ku zimanekî bîaborî qîmeta wî kîm e, roj bi roj dihele.

Siyasetmedarîn kurd ji bo civakî model in, divî siyaseta nasnameyî tam bi cî bînin. Hevserok, parlamenter, peywirdar divî bi kurdî zanibin. Heke nizanibin bera dest bi ferbûnî bikin. Zanebûn jî ne bes e, gerek li her derî bi wî zimanî bipeyivin. Daxuyaniyîn wan -în girîng ya jî ne girîng- bi kurdî bin. Lî heger nekin em ği bikin? Ha ev pirs girîng e. Gava nekin em di hilbijartinan de raya xwe nedin wan. Gava zanibin ku mesele ewqasî cidî ye wî bibin bilbil, wî zanibin ku dew birî mast e. Bi vî awayî wî kurdî hinekî geş û civakî bibe.

Hûn wekî xemxurekî zimanî kurdî ku salîn dirîj bi karîn ziman û bi taybetî jî di warî helbestî de xwedî berhemîn hîja ne, rewşa heyî ya zimanî kurdî ğawa dinirxînin? Li gorî we astengî û pîkanînîn li dijî zimanî kurdî ği ne û mirov ğawa dikare li hemberî wan li ber xwe bide?

Heta ku kurmancî nebe zimanî zanist û siyaset û huner û felsefe û disiplînîn din, û her tim bi tenî pî hesûdî û fesadî û paşgotinî bî kirin pîş nakeve.

Divî kurdî bibe zimanî fermî û perwerdehiyî. Heke dewlet vî yekî qebûl neke gerek em di nav xwe de wî bikin fermî. Mal mekteb e, em dikarin li mala xwe û li ciyîn xwe yîn din zimanî xwe yî fermî bikin bi kurdî. Em dikarin vîya bikin lî em nakin. Pirsa rast ev e: ├çima em nakin?

Ji ber ku em ji zimanî xwe bîtir heyranî zimanî xelkî ne em nakin. Dî û bav bi xwe re nabînin ku peyveke kurdî rî zarokîn xwe bidin, guh nadinî. Di me de hişmendî qels e. Derûnî, a bindestiyî ye. A ku psîkolojiya bindestiyî tîk dibe, xwendin û zanîn e. Kurd naxwînin hey li devî serdestî xwe dinîrin. Heta derûniya bindestiyî neşikî wî kurmancî qels be û yekîtiya me ğînebe. Ango ji ziman pîştir û ferztir derûnî pîwîst û pirsgirîk e. Divî berî em derûniya xwe sererast bikin, pî re wî zimanî me jî xurt bibe. Di kurdan de zanistiya psîkolojiyî pir hatiye îhmalkirin, her tişt bûye siyaset. Ronahî di psîkolojiyî de ye. Divî berî derûnî ğareser bibe.

Di qedexekirinan de ğima desthilatdarî ji berî û heta niha herî pîşî ziman hatiye hedef girtine û axaftina bi kurdî qedexe kirine ?

Kemalîzma pozîtîvîst ğawa zimanî xwe rût kiribe, dixwaze kurdî jî tune bibe. Lî ecîb e, leşkerekî wek Mistefa Kemal î ne zimanzan, ği ji zimanan fam dikir ku biryara guhertina ziman û alfabeyan bide? ├èn ku vî qiyametî bînin serî zimanî xwe îcar hesab li cem we bî wî ği bînin serî zimanî xelkî!

Avakarîn vî dewletî pozîtîvîst bûn. Pozîtîvîzm ji du tiştan hez nake, bi tenî ji yekî hez dike; ji ber ku yî din ji bo sîstemî xetere ye, rî li ber pîşketinî digire: divî bi tenî zimanek hebe, olek hebe, stranek hebe, ramanek hebeÔÇĞ ku bibe dudu, îş jî xera dibe; bala xwe bidinî heta bi reşikîn Afrîka û sorikîn Amerîkayî jî dikin tirk.

Heta ku ramana vî dewletî ya pozîtîvîst neguhere, kurdî nabe zimanî fermî. Ekola Frankfûrt û postmodernîstîn fransî mala pozîtîvîzmî xera kir, îdî pozîtîvîzm li dinyayî nemaye, lî rayedarîn bîhiş în dewletî pozîtîvîzm ji xwe re kiriye pûtek û dev ji hebandina wî bernadin. Heta ku ev dewlet wilo be wî yeka wî nebe ÔÇ£duduÔÇØ. Di vir de pirs ew e ku em jî Kemalîst ango pozîtîvîst in yan na?

Hûn wekî weşangerekî rewşa wîjeya kurdî li bakur û asta wî ğawa dibînin?

Di sînemegerî fransî Godard de kameraya nîşanker carna ne ji bo ku nîşan bide, tam dijberî wî ji bo ku ÔÇ£veşîreÔÇØ tî bikaranîn: heke bûyer an jî neheqiyek hebe û tu berî kamerayî bidî giya û kulîlkan, tu bi alava kamerayî wî neheqiyî vedişîrî. Wîjeya kurdî jî werî, ji dîvla ku neheqiya li civaka xwe û hîs û ramanîn xwe eşkere bike, vedişîre. Wîjeya kurdî ÔÇ£veşartokÔÇØek e. Ji ber civaka feodal û helbet zexta dewletî em ditirsin ku hest û ramanîn xwe eşkere bikin. Wîjeya kurdî bi vî halî xwe ne zelal e, ji ber wî jî zîde nayî xwendin. Nivîskar ji xwendevan dixwaze ku ew ji tiliya xwe bîn bike, jî re alavîn hundirî pirtûka wî sererast bike; lî ji bîr dike ku yî ÔÇ£zelalkerÔÇØ ew bû û xwendevan xwe lî girtibû ku bi pirtûka wî zelal bibûya. Xwendevanîn kurdî ditirsin ku pirtûkeke kurdî bixwînin: Hem ji tarîtiya hundirî pirtûkî ditirsin û hem jî ji tarîtiya dewletî. Lî hîviya min heye.

Ji bo hevpevyînî em spas dikin.