Pîrozî û wateya Çarşema Serê Nîsanê
Di encamê de, Çarşema Serê Nîsanê ne tenê xwarin, vexwarin û şahî ye; ew felsefeya ‘Xwe-nasîn’ û ‘Gerdûn-nasîn’ê ye. Ew bîranîna wê kêliyê ye ku ax, av û hewa hatin cem hev û jiyan pêk anîn. Bikaranîna salnameya şerqî û girêdana bi navendên wekî Laliş û Mergehê re, stûnên vê baweriyê ne ku civakê bi hev re girêdidin.
Cejna Çarşema Sor, ango Çarşema Serê Nîsanê, di bingeha xwe de ne tenê rojeke olî ye; ew nasnameya dîrokî, felsefî û gerdûnî ya civaka êzidî ye. Di baweriya êzdayetiyê de, ev roj wekî roja afirandina cîhanê û destpêka jiyanê tê qebûlkirin. Li gorî mîtolojî û qewlên êzdayetiyê, gava ku cîhan hê tîr û hişk nebibû, xwedê Tawisî Melek şand ser rûyê erdê da ku jiyanê lê ava bike. Di wê roja pîroz de, ku wekî çarşema yekem a meha nîsanê tê zanîn, mayeya erdê hat avêtin û gerdûn ji xewê şiyar bû. Lewma Çarşema Sor wekî ‘Serê Salê’ tê bi nav kirin û pîrozkirina wê vedigere kûrahiya dîroka Mezopotamyayê, ku her sal bi şahî, reng û rûmeteke mezin tê pêşwazîkirin.
Yek ji xalên herî girîng ku vê cejnê ji cejnên din cuda dike, girêdana wê ya bi xwezayê û pergala demê (salnameyê) re ye. Êzidî di pîrozkirina cejnên xwe de ‘Salnameya Şerqî’ (Rojhilatî) bingeh digirin. Ev salname ji salnameya mîladî ya fermî 13 rojan paş de tê. Ji ber vê yekê, dema ku di salnameya mîladî de nîvê meha nîsanê tê, di salnameya êzidiyan de sersal û Çarşema Serê Nîsanê dest pê dike. Ev cudahiya 13 rojan di eslê xwe de parastina kevneşopiyek kevnar e ku jiyana civakê bi tevgera stêrk, roj û guherîna werzan re girê dide. Li gorî vê salnameyê, nîsan ‘Bûka Salê’ ye û di vê mehê de ax dizê, kulîlk vedibin û xweza bi hemû rengên xwe dixemile. Ji ber ku xweza bixwe di vê mehê de bûk e, êzidî di meha nîsanê de naxwazin zewacê pêk bînin, da ku rûmeta bûka xwezayê neyê şikandin.
Di hûrgiliyên salnameya êzidiyan de, em rastî du têgehên girîng tên: Salnameya Mergeh û ya Lalişê. Ev her du navendên pîroz, di diyarîkirina demên cejn û merasîman de roleke sereke dileyizin. Lalişa Nûranî ku dilê êzdayetiyê ye, wekî navenda ruhanî ya herî bilind tê qebûlkirin. Merasîmên li Lalişê, pêxistina çirayan û amadekirina nanê taybet (Sawk), nexşerêya pîrozkirina cejnê li her derê diyar dikin. Salnameya ku li Lalişê tê meşandin, pîvaneke gerdûnî ye ji bo hemû êzidiyên li cîhanê. Herwiha Mergeh (wekî herêm û navendeke olî ya girîng li Şengalê û herêmên din) jî xwedî girîngiyeke dîrokî ye ku tê de bawermend li gorî adetên herêmî û ruhanî demên xwe yên pîroz bi rêxistin dikin. Hevdengiya di navbera van her du navendan de nîşan dide ku Çarşema Sor ne tenê rojek e, lê pergaleke jiyanê ye ku parastina koka mirovan û gerdûnê dike.
Wateya navê ‘Çarşema Serê Nîsanê’ jî ji felsefeya reng û ronahiyê tê. Sor nîşana germahiya rojê û xwîna ku can dide jiyanê ye. Di vê rojê de hêlînên rengîn tên amadekirin. Hêk di baweriya êzidiyan de sembola gerdûnê ye; çawa ku gerdûn di destpêkê de mîna durekê (mirvariyekê) girtî bû û piştre teqiya û jiyan jê fûriya, hêk jî wê mayeyê temsîl dike. Rengkirina hêkan bi rengên xwezayê (sor, zer, kesk) nîşana rengîniya biharê û afirandina cîhanê ye. Ev hêkên kelandî piştî ku tên rengkirin, qalikên wan li nav zeviyan tên reşandin da ku bereket bikeve axê û berhemên salê bi xêr û bîr bin. Ev kiryar nîşan dide ku êzdayetî oleke ekolojîk e û têkiliya mirov û axê di asta herî bilind de pîroz dibîne.
Di vê roja pîroz de, merasîmên civakî jî xwedî cihekî taybet in. Sibeha zû, bawermend radibin, berê xwe didin rojê û dua dikin. Piştre diçin ser goristanan da ku miriyên xwe bi bîr bînin û xêran belav bikin. Ev nîşana wê ye ku di sersalê de zindî û mirî bi hev re vê nûbûnê pîroz dikin. Yek ji taybetmendiyên herî bedew ên Çarşema Serê Nîsanê ‘lihevhatin’ e. Di vê rojê de divê tu kes bi kesekî re xeyidî nemîne. Kesên ku dilê wan ji hev maye, bi navbeynkariya rûspî û mezinan li hev tên, ji ber ku bawerî dibêje ku sersala nû divê bi dilekî paqij û bê kîn dest pê bike. Ev yek banga aştiyê ye ku ji Şengalê heta Lalişê, ji her derê Kurdistanê heta Ewropayê di nav civaka êzidî de deng vedide.
Heke em li ser kûrahiya salnameya şerqî hinekî din rawestin, em ê bibînin ku ev hesabkirina demê, li beramberî pergalên modern, mîrasa şaristaniyên kevnar ên wekî Sumer û Babîlê di nav xwe de dihewîne. Parastina vê salnameyê ji aliyê êzidiyan ve, di heman demê de parastina berxwedaneke çandî ye. Tevî hemû ferman, qirkirin û zextên dîrokî, êzidiyan salnameya xwe, cejnên xwe û baweriya xwe ya bi ‘Çarşema Sor’ nehiştine winda bibe. Her sal ku nîsan tê, ew bi kelecaneke mezin ‘Sersala êzidiyan’ pîroz dikin û bi vî rengî peyama ‘em li ser koka xwe ne û em ê hebin’ didin cîhanê.
Di encamê de, Çarşema Serê Nîsanê ne tenê xwarin, vexwarin û şahî ye; ew felsefeya ‘Xwe-nasîn’ û ‘Gerdûn-nasîn’ê ye. Ew bîranîna wê kêliyê ye ku ax, av û hewa hatin cem hev û jiyan pêk anîn. Bikaranîna salnameya şerqî û girêdana bi navendên wekî Laliş û Mergehê re, stûnên vê baweriyê ne ku civakê bi hev re girêdidin. Ev cejna ku di navbera her du cîhanan (ya ruhanî û ya madî) de pirekê ava dike, her sal bi bîranîna Tawisî Melek û bi hêviya aştiyê ji bo tevahiya mirovahiyê tê pîrozkirin. Çarşema Sor, cejna nûbûnê, pakijbûnê û zayîna ji nû ve ya xwezayê ye ku di dilê her êzidiyekî de mîna çirayên Lalişê her dem ronî dimîne.
