Stalîn û kurdî
Yewîya Sovyetan de atmosferê sîyasî serranê 1930an de dest pê vurîyayîşî kerd. Serranê 1920an de çekuya “azadîye” zaf şuxilîyêne, la serranê 1930an de çekuya “yewîye” vejîyaye vernîye.
Yewîya Sovyetan de atmosferê sîyasî serranê 1930an de dest pê vurîyayîşî kerd. Serranê 1920an de çekuya “azadîye” zaf şuxilîyêne, la serranê 1930an de çekuya “yewîye” vejîyaye vernîye. Nê konteksî de kêmneteweyîyanê cîyayan rê rusîfîkasyon û kîrîlîzasyon ameyî ferzkerdene. Na xebate de serranê 1930an de vera kurdan polîtîkaya Stalînî yena analîzkerdene.
Seke zanîyeno serranê 1920an de polîtîkaya latînîzasyonî ameye caardene. Hema hema 50 ziwanî açarîyayî grafîkê latînî. Tewr zîyade seba latînîzekerdişê ziwanê rûskî zî meyl est bî. Armanc pêro dinya de lezkerdişê şorişî bî. Labelê 1ê adara 1930î de bi rîsernayîşê Stalînî hetê polîtburoyî ra qerar dîya û projeyê latînîzasyonî ame vindarnayene.[1] Dima ra serra 1935î ra pey polîtîkaya kîrîlîzasyonî mîyanê şaranê Bakûrê Rûsya de dest pêkerd. Heta serra 1941î xeylêk ziwanî ravurîyayî grafîkê kîrîlî. Reyna zî 24ê çeleyê 1938î de bi destê Partîya Komunîste ya Yewîya Sovyetan derheqê wendegehanê kêmneteweyîye, teknîk û berzan de birêke dîyaye. Goreyê na bire xeylêk wendegehî ameyî qefilnayene.[2] Partîya Komunîste û Konseya Komîseranê Şarî 3yê adara 1938î de qerarêko bîn girewt. Goreyê nê qerarî zî komare û herêmê ke tede kêmneteweyîyî zafêrîye anê ware de ganî her kes ziwanê rûskî bonder bibo.[3]
Teda û asîmîlasyon
Polîtîkaya merkezwaze bêşik kurdan ser o tesîrêko xirab kerd. Wendegehê kurdan ê teknîkî û berzî wedarîyayî û ziwanê kurdî raştê teda ame. Nê konteksî de serra 1937î de weşanê rojnameyê kurdî Rêya Teze ame vindarnayene.[4] Bi taybetî Azerbaycan de vera nasnameyê kurdan asîmîlasyonêko gird qewimîya. Êdî cizdanê nufusî yê kurdan de “azerbaycanij” nusîyêne. Na çarçewa de hûmara kurdanê Azerbaycanî zî ameye “kêmînayene”. Mîsal goreyê hûmaritişê nufusî yê 1931î Azerbaycan de 18 hezar 340 kurdî ciwîyêne.[5] Na hûmare xeylê binîqaş a. Çike mîyanê serranê 1920an de Azerbaycan de kêmî-zêde 50 hezar kurdî ciwîyêne.[6]
Roşnvîrê kurdan
Serranê 1937-38an de baxusus roşnvîranê kurdan ser o teda virazîyaye. Roşnvîrê sey Hecîyê Cindî, Cerdoyê Genco, Ehmedê Mîrazî, Şamîr Teymurov, Cîhangîr Axa, Mraz Aloyan, Cengîz Yildirim û Erebê Şemo tepişîyayî.[7] Ê bi neteweperestîye, ajanîye û antî-sovyetîzmî amebî sucdarkerdene. Erîvan de 15-17ê adara 1939î de seba roşnvîranê kurdan roniştiş virazîya. Derheqê Heciyê Cindî, Cerdoyê Genco, Ehmedê Mirazî, Mraz Aloyan û Şamîr Teymurovî de bira beratî dîyaye.[8] Nê mîyanî de muhakemekerdişê Cengîz Yildirim, Erebê Şemo û Cîhangîr Axayî cîya virazîya. Nê kesan ra Cengîz Yildirim 7ê temmuza 1937î de bi bahaneya endamîya rêxistina Troçkî ya sabotajker ûparekere tepişîya. Dima ra temmuze 1941 de hetê Komîteya Leşkerî ya Mehkemeya Berze ya Yewîya Sovyetan dîya guleyan ver.[9]
Erebê Şemo û Cîhangîr Axa
Erebê Şemo zî çele 1937 de tepişîya û dima ra ame surgunkerdene şaristanê Çerdinî yê herêma Molotovî.[10] Tîya de heta serra 1948î raştê surgunî ame. Badê cû heta serra 1954î ge-ge zîndan de mend. Gama ke Kruşçevî îqtîdar girewt destê xo, Erebê Şemo ame “rehabîlîte” kerdene.[11] Cîhangîr Axa serra 1938î de tepişîya. Îdareyê Stalînî o sey “dişmenê şarî” sucdar kerd. Na serre Cîhangîr Axa ame nefîkerdene ver bi Saratovî. Tîya de 5 serrî xeylê zorîyî antî û serra 1943yî de dinyaya xo bedilnaye.[12]
Destpêkê surgunan
Badê ke îdareyê Stalînî roşnvîrê kurdan “pasîfîze” kerdî, vera şarê kurdî zî tedayî zêdîyayî. Konseya Komîseran a Şaran a Yewîya Sovyetan 17ê kanûna 1936î de qerarnameyêk vet. Goreyê nê qerarnameyî aşmanê peyênan ê serra 1937î de Armenîstan û Azerbaycan ra 553 keyeyê kurdan yanî 3 hezar 100 kurdî ameyî nefîkerdene.[13] Nê surgunî de têna kurdî nê, armenî (2 hezar 788) û elementê turkîyî (5 hezar 889) zî ameyî nefîkerdene. Nê şarî zafane herêmanê Almati û Başûrê Kazakîstanî de ameyî cakerdene.[14] Konseya Komîseran a Şaran a Yewîya Sovyetan û Komîteya Caardişî ya Merkezî 17ê temmuza 1937î de qerarnameyêko bîn vet.[15] Goreyê nê qerarnameyî sînorê Îran û Afganîstanî ser o herêmê qedexekerdîyî virazîyayî. Na çarçewa de Armenîstan, Ozbekîstan, Azerbaycan, Tacîkîstan û Turkmenîstan ra 1325 kesî ameyî nefîkerdene. Nînan ra 812 kesî Kirgizîstan û 513 kesî zî Kazakîstan de ameyî cakerdene. Rixmo ke Wezaretê Asayîşê Dewlete derheqê
